۱۶:۲۴ - ۲۰ تير ۱۳۹۷ کد خبر: ۹۷۰۴۰۵۵۹۸
چهره ها در سینما و تلویزیون

سالروز هفتاد و دو سالگی ناصر تقوايی راوی قصه های رفته از ياد

ناصر تقوايی,اخبار هنرمندان,خبرهای هنرمندان,اخبار بازیگران

١- در اواسط دهه ١٣٤٠ ناصر تقوايي جزو گروه شورانده‌اي‌ از جوانان‌ جنوب‌ بود كه‌ در هنر و ادبيات‌ و پاره‌اي از آنها در سياست‌ نيز پنهاني دستي‌ داشتند و گاهنامه «هنر و ادبيات‌ جنوب‌» را انتشار مي‌دادند. در آن سال‌ها هنوز سينماي‌ مستند جذبه زيادي نداشت‌ و در ميان‌ اصحاب‌ هنر چندان‌ جدي گرفته‌ نمي‌شد. مساعدت‌ به دكتر غلامحسين‌ ساعدي‌ در سفر به‌ بنادر جنوبي‌ ايران‌ براي‌ تهيه‌ گزارشي‌ درباره «اهل‌ هوا» و نوشتن داستان‌هاي كوتاه و بلند به سبك ارنست همينگوي نشان‌دهنده‌ علاقه‌ مهارنشدني‌ تقوايي در حوزه هنر و ادبيات بود.

 

تعدادي‌ از مستندهاي تقوايي‌ كه «تاريخ مصرف‌» داشتند، مانند ساير فيلم‌هاي‌ سفارشي‌ و گزارشي‌ كه‌ از باب پسند روز ساخته‌ مي‌شوند، يك‌دو سال‌ بعد از دور خارج‌ شدند. تاكسي‌متر (١٣٤٦) يكي‌ از اين‌ فيلم‌ها است‌؛ مستندي‌ ساده‌ درباره موظف‌كردنِ رانندگان‌ تاكسي‌هاي‌ تهران‌ به‌ نصب‌ تاكسي‌متر در اسفند ١٣٤٥. تاكسي‌متر توضيح‌ تصويري‌ اطلاعيه‌اي از اداره راهنمايي و رانندگي درباره نصب تاكسي‌متر است‌.

 

نان‌خورهاي‌ بي‌سوادي‌ و آرايشگاه‌ آفتاب‌، كه‌ هر دو در همان سال‌ ساخته‌ شدند، درباره ‌پيشه‌هاي‌ بي‌رونق مردم‌ حاشيه‌نشين شهرها هستند‌ كه‌ به‌گفته‌ خود صاحبان آن مشاغل چون‌ كار ديگري بلد نيستند به‌ مشاغل‌ پست‌ رو آورده‌اند. نان‌خورهاي‌ بي‌سوادي‌ انتقادي‌ غيرمستقيم‌ به بيكاري پنهان‌ و مشاغل «نفرت‌انگيز» است‌. از اين‌ فيلم‌ به بعد نوعي‌ ديدگاه‌ اجتماعي‌ در فيلم‌هاي‌ تقوايي‌ تجلي‌ مي‌يابد كه‌ ويژه‌ محافل‌ روشنفكري‌ در سال‌هاي‌ اواخر دهه‌١٣٤٠ است‌.

 

به عنوان نمونه در صحنه‌اي‌ از فيلم‌ اخير گوينده‌ به‌ كنايه‌ مي‌گويد: «مقدمتا به‌ شما نشان‌ خواهم‌ داد كه‌ همپاي‌ پيشرفت‌هاي‌ اجتماعي‌ و مدرنيزه‌شدنِ كشور عريضه‌نويسي ‌هم‌ به چه‌ پيشرفتي‌ نايل‌ شده‌.» اين‌ گفتار ابتدا روي‌ تصويرِ دست يك‌ عريضه‌نويس مي‌آيد كه‌ با قلم‌ متن عريضه‌اي‌ را تحرير مي‌كند و سپس‌ تصوير به‌ چند عريضه‌نويس بُرش زده مي‌شود كه‌ با ماشين‌ در حال‌ تايپ‌كردن‌ عريضه‌ هستند. اين‌ نگاه‌ كنايي‌ به‌جز صحبت‌هاي‌ اشخاص‌ در تصاوير فيلم‌ هم‌ نمود نظرگيري‌ دارد. تقوايي‌ از همين‌ فيلم‌ به‌ ذوق‌ورزيِ بصري‌ مي‌پردازد و مي‌كوشد فيلم‌هايش‌ گزارشي صرف‌ از آنچه‌ به‌تصوير درمي‌آورد، نباشد.

 

او‌ در آرايشگاه‌ آفتاب‌ سلماني‌هاي‌ دوره‌گردي‌ را نشان‌ مي‌دهد كه‌ در پياده‌روها، اطراف بازار و مساجد با مزدي‌ نازل‌تر از آرايشگرهاي‌ بالاي‌ شهر سر و ريش مشتري‌هاي‌ خود را اصلاح‌ مي‌كنند. آنها درباره‌ شغلِ‌ ناگزير و وضع ناگوار خود توضيحاتي‌ به‌ مصاحبه‌كننده‌ مي‌دهند كه‌ روشنگر و گوياي‌ موقعيت اسفبار آنها است‌.

 

تقوايي‌ در تاكسي‌متر، نان‌خورهاي‌ بي‌سوادي‌ و آرايشگاه‌ آفتاب‌ از عنصر مصاحبه‌ با افسر پليس‌، راننده‌هاي‌ تاكسي‌، مسافران‌، عريضه‌نويس‌ها و سلماني‌هاي دوره‌گرد به عنوان‌ امكاني‌ آسان‌ياب‌- هرچند موثر- براي‌ ارايه‌ اطلاعات‌ به‌ بيننده استفاده‌ كرده‌ است‌. گفت‌وگوها در هر سه‌ فيلم‌ به‌جاي‌ آنكه در خدمت‌ تصاوير باشند، نقش‌ معكوس‌ دارند: تصاوير در خدمت‌ گفت‌وگوها هستند؛ به اين‌ صورت‌ كه‌ دوربين معمولا چهره‌ اشخاص‌ را از زاويه‌ روبرو در قاب‌ مي‌گيرد و آنها هم‌ متناسب‌ با پرسش‌هاي‌ گزارش‌كننده‌ پاسخ‌هاي‌ مقتضي- و مسلما نه‌ واقعي‌ترين‌ و دقيق‌ترين پاسخ‌ها- را بر زبان‌ مي‌آورند. به عنوان مثال در نان‌خورهاي‌ بي‌سوادي‌ عريضه‌نويسي‌ كه گزارشگر از او مي‌پرسد: «شما داريد نان‌ بي‌سوادبودن مردم‌ را مي‌خوريد، اگر روزي همه‌ مردم‌ باسواد شوند شما چه‌كار مي‌كنيد؟» پاسخ مي‌دهد: «يك‌ كار ديگر. همين الان‌ با روزي‌ حدود ١٠‌ تومان‌ با نانِ خشك‌ زندگي‌ مي‌كنيم‌.» پاسخ‌ او جواب سرراست پرسشي‌ كه‌ از او مي‌شود، نيست.

 

تصويرهاي‌ پراكنده‌ نان‌خورهاي‌ بي‌سوادي‌ و آرايشگاه‌ آفتاب‌ از واقعيت روزمره همان‌ چيزهايي‌ را روشن‌ مي‌سازند كه‌ آدم‌ها واگو مي‌كنند؛ گيرم‌ در يكي‌ دو مورد- بنا به اظهارات‌ افراد- از لحن‌ تند انتقادي‌ هم‌ برخوردارند؛ اما به‌خلاف‌ آن‌ راي رايج‌ درباره‌ «سينما- چشم‌» كه‌ مي‌كوشد با تصويرهاي‌ سينمايي‌ حقيقت‌ را روشن‌ كند در آشكاركردن پديده‌هاي‌ پنهاني‌ و نشان‌دادن نكته‌هاي مبهم و پوشيده موفق‌ نيستند.

 

اگر مستندهاي‌ مذكور، ظاهرا، بدون زحمت‌ و تحقيق‌ حاصل‌ آمده‌اند و به قصد «دست‌گرمي‌» و آزمايشگري‌ ساخته‌ شده‌اند و در كارنامه‌ سينمايي‌ سازنده‌اش‌ فاقد اهميت‌ زيبايي‌شناختي‌اند، تقوايي‌ در فيلم‌ بعدي‌اش‌ نخل گامي‌ به‌پيش‌ برمي‌دارد. نخل‌ فيلمي‌ است‌ ساده‌ و تجربي‌ درباره‌ مراحل‌ غرس‌ اصله‌ نخل‌، گرده‌‌افشاني‌، رشد و محصول‌دهي درختي‌ حاره‌اي‌ كه‌ در بنادر و جزاير حاشيه‌ خليج‌‌فارس‌ مي‌رويد. نخل‌ نخستين‌ فيلمي‌ است‌ كه تقوايي‌ متن آن را با نثري‌ روان‌ و گفتاري‌ شيوا نوشته‌ است.

 

نخل مستندي تمثيلي هم هست و تمثيل‌ها در آن گاه‌ مانند نمايي‌ كه‌ پس‌ از قطع‌‌كردن نخل كودكي‌ نيمه‌برهنه‌ بر سرِ گوري‌ در بيرونِ قدم‌گاه خضر نبي در آبادان نشان‌ داده‌ مي‌شود ابتدايي‌ و روان است‌ و گاه‌ مانند موقعي‌ كه‌ تصوير از تارك‌ سوخته‌ نخل‌ قطع‌ مي‌شود و به صورتِ‌ چروكيده‌ پيرزني‌ عرب‌ بُرش‌ زده‌ و صداي‌ گوينده‌ شنيده‌ مي‌شود كه «امسال‌ در صد سالگي‌ ديگر ثمر نمي‌دهد» بسيار طبيعي‌ است‌، و گاه‌ كاملا «رو» و متعرض‌ است‌؛ مثل موقعي‌ كه‌ تصوير از دودكش‌ پالايشگاه‌ نفت آبادان‌ قطع‌ مي‌شود به‌ تصوير زني‌ عرب‌ كه‌ بشكه‌ محتوي‌ آب‌ را با نشان معروف‌ IRANOL روي‌ سر حمل‌ مي‌كند؛ نمايي‌ كه‌ مدت‌ها نقل محافل‌ روشنفكري‌ در دهه پنجاه بود؛ به اين معني: بشكه‌هاي‌ انباشته‌ از نفت‌ حق‌ ديگران‌ است‌، و«پيت‌»هاي‌ خالي‌ يا آبِ‌ شور سهم‌ بوميان‌ جنوب‌.

 

٢- كمتر از دو سال‌ پس‌ از آنكه تقوايي‌ به‌ همراه‌ دكتر ساعدي‌ بنادر و جزاير اطراف بندرعباس‌ را براي‌ تحقيق‌ از «اهل‌ هوا» (١٣٤٥) زير پا گذاشتند، او توانست با جلب نظر فريدون رهنما و مساعدت صناعتي‌ «تلويزيون‌ ملي‌ ايران‌» عازم‌ بندر لنگه‌ شود تا مستند‌ ماندگاري‌ درباره‌ مراسم‌ و مناسك مردان‌ و زنان‌ «اهل‌ هوا» كه‌ طبعا با زحمت‌ حاصل‌ مي‌آمد، بسازد: باد جن.

 

باد جن‌ با تصاويري‌ مه‌آلود از دريا و امواج خروشان‌، كه‌ بر صخره‌ و ساحل مي‌كوبند، آغاز مي‌شود، كه‌ تاكيدي‌ است‌ بر اين‌ واقعيت‌ كه‌ دريا، از ديرهنگام‌، بيش‌ از هر امكان‌ ديگري‌ ارتباط‌ ساحل‌نشينان‌ را با مردم‌ آن‌سوي آب‌ از خليج‌‌نشين‌هاي‌ عربي گرفته‌ تا آفريقا و زنگبار و هندوستان‌ و جز اينها برقرار مي‌كرده‌ است‌. اين‌ ارتباط‌ از همان زمان‌ كه‌ ترسِ انسانِ بدوي‌ از دريا ريخت‌ و او تخته‌‌پاره‌اي‌ بر آب‌ انداخت‌ و سوار بر آن ميل‌ ديدن‌ دوردست‌ها را در سر پروراند آغاز شد. مسافران- اجداد بوميان لنگه- از هر سفر نه‌ فقط اشياي‌ عجيب‌ و غريب‌، كه‌ به‌ چشم‌ نديده‌ بودند، بلكه‌ آدم‌ها- كنيز و غلام‌- و رسوم‌ خاص‌ ناآشنا را هم‌ با خود آوردند، و به مرور چيزهايي‌ از آن رسوم گرفتند و چيزهايي‌ نيز به‌ آنها افزودند.

 

بادهاي‌ دريايي‌ يا ساحلي‌ از ديرهنگام‌ در كوچه‌‌پس‌كوچه‌هاي‌ لنگه‌ مي‌گشت‌، اما از جنس بادهاي‌ زار و نوبان‌ و مشايخ‌ نبود، كه‌ سياهان‌ از اعماق جنگل‌هاي‌ آفريقا به‌ بنادر خليج‌ فارس‌ آوردند؛ سياهاني‌ كه‌ علم‌ و فن‌ بر زندگي‌ ساده‌شان‌ سايه‌ نيفكنده‌ بود و اغلب به «بهاي خرما» آورده‌ شده‌ بودند. همين‌ سياهان‌ مجموعه‌اي‌ از فرهنگ‌ و رسوم‌ خاص‌ و «شگفت» خود را، كه‌ به‌ مراحل‌ بدوي فرهنگ بشري‌ نزديك‌ بود، در ميان ساحل‌نشينان رواج‌ دادند؛ فرهنگي‌ كه‌ حاصل‌ معصوميت‌ و سادگي طبيعت جماعت‌هاي‌ كوچك محلي‌ بود و از نظر پاره‌اي‌ مردم‌شناسان «متمدن‌» و متفرعن‌ نماينده‌ نوعي‌ «توحش‌» و ناشي‌ از بلاهت بدوي‌ انسان‌ شمرده‌ مي‌شد.

 

تقوايي‌ البته‌ در باد جن‌ متعرض بسياري از مسائل‌ نمي‌شود. او فقط به‌ ثبت مستقيم‌ و موجز يكي‌ از مراسم «اهل‌ هوا»، حادترين بادها، پرداخته‌ است‌؛ با متني‌ با‌ صداي‌ گيراي احمد شاملو. تمهيدهاي‌ تقوايي‌ براي‌ آنكه نشان‌ بدهد عقب‌ماندگيِ اقتصادي‌ و فرهنگي‌ بوميان را گرفتار جن‌ (يا زار و نوبان‌ و شيخ‌‌شنگر و انواع‌ بادهاي‌ مضراتي) كرده‌ لغزان‌ و ناگويا است‌. در طول‌ مراسم‌، پس‌ از شرحي‌ كوتاه‌ و مقطع‌ درباره‌ چگونگي‌ جمع‌‌شدن‌ اهل هوا در «خانه‌ مقدسي‌»، كه‌ پشت خاكستان شهرِ مُرده‌ قرار دارد، در سكوت‌ و سكون‌ در و پنجره‌هاي‌ نيم‌ويراني‌ نشان‌ داده‌ مي‌شود كه‌ متعلق‌ به‌ جماعت اهل‌ هوا است‌، يا آدم‌هايي‌ كه‌ بندر لنگه‌ را به‌ جبر ترك‌ كرده‌اند؛ يعني‌ اينكه حيات‌ و نشاط‌ از بندر لنگه‌ رخت‌ بربسته است‌؛ اما وقتي‌ هيچ‌ نشاني‌ از مردم‌ و زندگي‌ و نحوه‌ گذران‌ آنها در فيلم‌ نباشد نبايد انتظار داشت‌ كه‌ تصوير چند در و پنجره‌ بسته‌ و عمارت‌هاي‌ نيم‌ويران‌، با صداي‌ زنجره‌، چنين‌ نتيجه‌اي‌ را حاصل‌ كند؛ به‌ويژه‌ آنكه گوينده‌ از همان‌ آغاز درباره‌ ويراني‌ها به صدور اين‌ حكم‌ پرداخته‌ است‌ كه‌: «لنگه‌ را بادها ويران‌ كرد»؛ يعني‌ اينكه ويراني ناشي از «بادها»ي‌ مضراتي‌ بندر لنگه‌ و مردم‌ آن را از هستي‌ ساقط‌ كرد.

 

اين‌ ضعف‌ها، البته‌، از اهميت‌ و ارزش‌هاي باد جن‌ نمي‌كاهد. باد جن‌ چه‌ به عنوان فيلمي‌ مستند با صناعتي‌ قابل‌قبول، و سندي‌ مصور و منحصر به‌فرد از مناسكي‌ منسوخ‌ و چه‌ از جنبه‌ مردم‌ شناختي‌، پزشكي‌، روان‌كاوي‌ و تحقيق‌ در زمينه‌ موسيقيِ جنوب ارزش‌هاي‌ فراواني‌ دارد، و نزديك به نيم‌قرن است‌ كه‌ اين‌ ويژگي‌هاي‌ خود را، همچنان‌، حفظ‌ كرده است‌.

 

يك چيز مي‌توانست‌ امتياز و مرغوبيت باد جن‌ را زير سوال‌ ببرد، كه آگاهانه‌ يا ناآگاهانه‌، از آن‌ پرهيز شده‌ است، و آن‌ گفتاري‌ است‌ كه‌ با صداي‌ شاملو بر حاشيه‌ صوتي‌ فيلم‌ ضبط‌ است‌. گفتار فيلم‌ مي‌توانست‌ به شيوه‌ متن‌هاي‌ متعارفِ جامعه‌شناختي‌، پزشكي‌ يا آموزشي‌ بر نكاتي‌ تاكيد داشته‌ باشد كه‌ سال‌ به‌ سال‌ با تجاربي‌ كه‌ كسب‌ مي‌شود اهميت‌ جنبه‌هاي‌ اطلاعاتي‌ آن‌ كاسته‌ شود؛ اما لطافت‌ و پاكيزگي شعر‌گونه‌ گفتار و بيان غيرمتعارف شاملو به آن‌ اهميت ويژه‌اي‌ بخشيده‌ است‌. بديهي‌ است‌ كه‌ هر فيلم‌ مستند و هر مستندسازي‌ به سهولت‌ چنين‌ اعتبارها و امتيازهايي را كسب‌ نمي‌كند؛ به عنوان نمونه‌ مي‌توان‌ فيلم‌هاي‌ ديگر تقوايي‌: موسيقي‌ جنوب‌ (زار) و كشتي‌ يوناني‌ را مثال‌ آورد كه‌ از هيچ‌ جنبه‌اي‌ هم‌ارز باد جن‌ نيستند.

 

موسيقي‌ جنوب‌ (زار) هر چند از لحاظ‌ صناعت‌ و رنگينيِ تصوير و حتي‌ متن گفتار هم‌تراز باد جن‌ نيست‌، تقوايي‌ در اين فيلم دو جا بر نكاتي‌ تاكيد مي‌كند كه‌ در باد جن‌ از آن‌ غافل‌ بود. گفتار موسيقي‌ جنوب‌ (زار) اثرِ دست كسي‌ است‌ كه‌ شيفته‌ و شيداي‌ آن‌ مراسم‌ است‌، نه‌ كسي‌ كه‌ مي‌خواهد از ديدگاه‌ روان‌شناختي‌ و جامعه‌شناختي‌ آن را ارزيابي‌ كند. درواقع تقوايي‌ نمي‌كوشد رازِ آيين‌هاي‌ كهن قومي‌ را از پسِ پرده‌ سياه‌شان‌ بيرون‌ بكشد. دل‌بستگي عاطفي او به‌ جنوب‌ و مناسك‌ آن‌ موجب‌ شده‌ است‌ كه‌ همچون‌ يك «اهل هوا»يي‌ به آن‌ مراسم بپردازد. از اين‌ جهت‌ باد جن‌ و موسيقي‌ جنوب‌ (زار) بيشتر ثبت‌ لحظه‌هاي‌ شورانگيز و هيجان‌آور حركات‌ آدم‌ها است‌ تا روشن‌كردن تاريكي‌هاي شگفت مراسم‌ اهل‌ هوا.

 

رقص شمشير (١٣٤٦) نيز ثبت مراسم‌ كمابيش‌ منسوخي‌ است‌ كه‌ زماني‌ در جزايرِ حوالي‌ بندرعباس‌ و شيخ‌نشين‌هاي‌ آن‌سوي‌ خليج‌ فارس‌ رواج‌ داشت‌. عده‌اي‌ مردِ وشيده‌ در «دشداشه‌» (لباس بلند) سفيد روي‌ شن‌هاي‌ ساحل‌ و پشت‌ به‌ درياي‌ آبي شمشير به دست‌ رقصي‌ موزون‌ مي‌كنند، و رشته‌ طناب بلندي‌ در دست‌ آنها است كه شمشيرهاي‌شان‌ را در غلاف‌ روي‌ آن‌ گرفته‌اند و چهار مرد در جلو آنها بر «دمام‌» (دهل دوسر) مي‌كوبند. در گرماگرم بازي، مردان‌ دوبه‌دو از صف‌ خارج‌ مي‌شوند و جست‌وخيزكنان‌، رودرروي‌ هم‌، شمشيرها را در هوا مي‌گردانند.

 

رقص‌ شمشير ريشه‌ در رقص‌هاي‌ بدوي‌ دارد كه‌ اجداد آفريقايي‌ و سواحلي همين مردان‌ با نيزه‌ و شمشير، قبل‌ از پيكار و شكار اجرا مي‌كرده‌اند و احتمالا اين‌ مراسم نمايشي‌ است‌ در بزرگداشت خاطره‌ همان‌ جنگ‌ها و دلاوري‌ها. رقص‌ شمشير، به عنوان گزارشي خام و ساده از اين مراسم، فاقد كلام‌ است‌ و هيچ‌ توضيحي‌ بر اين‌ مراسم آييني‌ و ريشه‌ آن ندارد؛ فيلمي‌ است‌ خشك‌ و بي‌روح‌ با نماهاي‌ عمومي طولاني‌ و تكراري‌ و اغلب تاريك كه‌ حتي‌ نماهايي‌ مثل‌ بازي دو كودكي‌ كه‌ با چوب‌ مي‌رقصند و اداي پدران خود را درمي‌آورند از نواخت كند آن‌ نمي‌كاهد. آن‌طور كه‌ تقوايي‌ مي‌گويد اين گزارش‌ها را براي‌ «آشنايي‌ با ابزار سينما» ساخته بوده‌ است‌.

 

٣- تقوايي‌ در مستند‌ كوتاه‌ اربعين‌ (١٣٤٩) يك‌بار ديگر توجه‌ خود را معطوف‌ به‌ جنوب و مناسك مذهبي‌ آن‌ مي‌كند. اربعين‌ گزارش ساده‌ اما پرورده‌اي‌ است‌ از مراسم سوگواري هيات‌هاي‌ عزاداري مساجد دهدشتي‌ و بهبهاني (در بوشهر) به مناسبت‌ اربعين.

 

اربعين‌ گوياي نمايش خلوص ديني يك‌ قوم‌ است‌؛ گيرم‌ عناصري‌ از آن‌ از مراسم‌ اقوام‌ ديگر جذب‌ يا به‌مرور تجزيه‌ شده‌ باشد. جنبه‌ نمايشي اين‌ مراسم‌ كه‌ احتمالا در لحظه‌هايي‌ نمونه‌ پيچيده‌ يا كهن‌تر تعزيه‌ است‌، از بابت هم‌آهنگي‌ بين آنچه‌ نوحه‌خوان ‌با صداي‌ رسا و پرطنين خود مي‌خواند با حركت‌ و با نظم‌ سينه‌زن‌ها، در هر دور «واحد»، داراي رابطه‌ و وحدتي‌ طبيعي‌ است‌؛ مثلا دور «واحد»، به‌ فرمان نوحه‌خوان‌، موقعي‌ آغاز مي‌شود كه‌ مرثيه‌ شهادت‌ خوانده‌ شده‌ باشد؛ و صداي‌ آن‌ دور، كه‌ نقطه‌ اوج‌ و پايان مراسم سينه‌زني‌ است‌، هم‌آهنگ‌ با نواختن شلاق‌وار دست‌ها بر سينه‌ها و هن‌وهن نفس‌ها طنين مي‌اندازد. اربعين‌ بدون‌ آنكه توضيحي‌ بر آنچه‌ گفته‌ شد داشته‌ باشد، گزارش بدون گفتاري است‌ از اين‌ نمايش ديني كه‌ نبايد انتظار داشت‌ براي همه‌ مخاطبان فيلم- حتي‌ همه‌ ساكنان جنوب‌- معنا و مفهومي‌ جز همان‌ برانگيختن شور و عاطفه‌ مذهبي‌ و قومي‌ داشته‌ باشد.

 

تقوايي‌ در فيلم‌ بعدي‌اش‌ با نام مشهد قالي‌ يا مشهد اردهال (١٣٥٠) به سراغ‌ يكي‌ ديگر از روايت‌هاي مذهبي‌- البته‌ خارج‌ از خطه‌ جنوب‌- رفت‌ و اگر‌چه‌ تصاوير فيلم‌ را با عجله‌ فيلمبرداري‌ و تدوين‌ كرد، متن‌ آن را با تحقيق‌ و تامل‌ نوشت‌. تقوايي‌ پيش‌ از آنكه مشهد قالي‌ را بسازد مقاله‌ شايان ‌توجه آل‌احمد را درباره‌ مراسم قاليشويان‌ در اردهال‌ خوانده‌ بود و پس‌ از آن‌ همراه‌ ابراهيم گلستان‌ و دكتر ساعدي‌ به‌ محل‌ رفته و شاهد فيلمبرداري‌ گلستان‌ از اين‌ مراسم‌ بود. فيلم‌ گلستان‌ به دليل‌ اشكالي‌ كه‌ در دوربين شانزده‌ ميليمتري بولكس‌ ايجاد شده‌ بود، قابل‌ استفاده‌ نبود. تنها حاصل‌ اين سفر عكس‌هايي‌ بود كه‌ تقوايي‌ گرفته‌ بود. تقوايي‌ در بازگشت‌، ساختن‌ چنين‌ فيلمي‌ را به غفاري‌ و قطبي‌ (در تلويزيون ملي ايران) پيشنهاد داد و هر سه‌ با يك‌ گروه‌ فني‌ عازم‌ اردهال‌ شدند. غفاري‌ مايل بود خودش‌ فيلم‌ را بسازد؛ اما وقتي‌ شور و علاقه‌ تقوايي‌ را ديد اجازه‌ دادند او كارگردان فيلم‌ باشد.

 

همين‌جا بايد اشاره كرد كه گفتار متن فيلم‌هاي‌ نخل‌، باد جن‌، رقص‌ جنوب‌ (زار) و مشهد‌قالي‌ در ميان گفتار متن‌ فيلم‌هاي‌ مستندي‌ كه‌ در همان‌ ايام‌ ساخته‌ و نمايش‌ داده‌ مي‌شدند واجد امتياز خاصي‌ است‌؛ امتيازي‌ كه‌ شايد به سبب محشور بودن‌ تقوايي‌ با ادبيات‌ و نويسندگاني مثل ساعدي، شاملو، آل‌احمد، فروغ‌، گلستان تقي‌زاده و خاكسار سبب‌ شده‌ است‌ تا زبان‌ او در لحظه‌هايي‌ به‌ نثر ابوالفضل‌ بيهقي‌ در «تاريخ‌ بيهقي» و كلام تورات‌ شباهت‌ ببرد.

 

تقوايي‌ در دو فيلم پيش (١٣٧٦) و كشتي‌يوناني (١٣٧٧) دوباره‌ به‌ سراغ جنوب محبوب خود رفت‌. پيش‌ را مي‌توان‌ دنباله‌اي‌ بر نخل‌ دانست‌ كه‌ تقوايي‌ سه‌ دهه‌ قبل‌تر ساخته‌ بود. او پيش را با روايتي‌ عاشقانه‌، شرح دلدادگي يك‌ اميرزاده به‌ چوپان‌زاده‌اي‌ روستايي‌ همراه‌ كرده‌ و رگه‌هايي‌ داستاني‌ را در كليت و ساختار فيلمش‌ درج كرده‌ است‌. آنچه‌ به‌ پيش لطمه‌ زده‌ تفصيل‌ و تكرار نماهايي‌ از چهره‌هاي‌ زنان‌ و دختران‌ حصيرباف‌ و چشم‌اندازهايي‌ از نخلستان‌ و بيابان‌ و رودخانه‌ است‌ كه از نظر تقوايي‌ زيبا مي‌آمده‌ و بيش‌ از اندازه‌ بر آنها تاكيد شده‌ است‌.

 

كشتي يوناني ‌هم‌ روايت ديگري‌ از داستان قديمي «بادجن‌» و «زار» و «نوبان‌» است‌ كه‌ اين‌بار تقوايي- به‌خلاف دو فيلم كوتاه قبلي‌اش- وجهي‌ اجتماعي‌ و اقتصادي براي منشا بيماري جن‌زده‌ها قائل‌ شده‌ است‌؛ اما فيلم‌ ساختار منسجم لازم‌ را ندارد و «پيام» آن‌ به يك‌ بيانيه‌ سياسي‌ و تبليغي‌ صريح‌ شباهت‌ پيدا كرده‌ است‌.

 

واقعيت‌ اين‌ است‌ كه‌ امروز، پس‌ از سپري‌ شدن‌ بيش‌ از چهار دهه‌ از زمان ساختن بسياري‌ از مستندهاي تقوايي‌ تعدادي‌ از آنها مثل نخل‌، باد‌جن‌، اربعين‌ و رقص ‌جنوب‌ (زار) از جنبه‌ مردم‌شناختي‌ و مقدمات تحقيق‌ درباره‌ پديده‌هاي‌ فرهنگي بدوي‌ و مرموز، كماكان، واجد ارزش‌هاي‌ نظرگيري‌ هستند؛ گيرم‌ چند فيلم ديگر او مثل تاكسي‌متر، آرايشگاه‌ آفتاب‌، نان‌‌خورهاي‌ بي‌سوادي‌ و پنجمين‌ جشن‌ هنر شيراز گزارش‌هاي ضعيف‌ و نامرغوبي‌ از كار درآمده‌اند.

 

نان‌خورهاي‌ بي‌سوادي‌ انتقادي‌ غيرمستقيم‌ به بيكاري پنهان‌ و مشاغل «نفرت‌انگيز» است‌. از اين‌ فيلم‌ به بعد نوعي‌ ديدگاه‌ اجتماعي‌ در فيلم‌هاي‌ تقوايي‌ تجلي‌ مي‌يابد كه‌ ويژه‌ محافل‌ روشنفكري‌ در سال‌هاي‌ اواخر دهه‌١٣٤٠ است‌.

 

نخل‌ فيلمي‌ است‌ ساده‌ و تجربي‌ درباره‌ مراحل‌ غرس‌ اصله‌ نخل‌، گرده‌‌افشاني‌، رشد و محصول‌دهي درختي‌ حاره‌اي‌ كه‌ در بنادر و جزاير حاشيه‌ خليج‌‌فارس‌ مي‌رويد.

 

باد جن‌ چه‌ به عنوان فيلمي‌ مستند با صناعتي‌ قابل‌قبول، و سندي‌ مصور و منحصر به‌فرد از مناسكي‌ منسوخ‌ و چه‌ از جنبه‌ مردم‌ شناختي‌، پزشكي‌، روان‌كاوي‌ و تحقيق‌ در زمينه‌ موسيقيِ جنوب ارزش‌هاي‌ فراواني‌ دارد، و نزديك به نيم‌قرن است‌ كه‌ اين‌ ويژگي‌هاي‌ خود را، همچنان‌، حفظ‌ كرده است‌.

 

عباس بهارلو

 

etemad​newspaper.‎​ir
  • 16
  • 3
۵۰%
sarpoosh
با این خبر موافقمبا این خبر مخالفم
4.2 stars from 19 votes
همه چیز درباره
نظر شما چیست؟
انتشار یافته: ۰
در انتظار بررسی:۰
غیر قابل انتشار: ۰
جدیدترین
قدیمی ترین
مشاهده کامنت های بیشتر
جمشید مشایخی,بیوگرافی جمشید مشایخی,عکس جمشید مشایخی بیوگرافی جمشید مشایخی + عکس

نام اصلی: جمشید مشایخی

زمینه فعالیت: سینما و تلویزیون

تولد: ۵ آذر ۱۳۱۳

جاجرود، استان تهران

ملیت: ایرانی

سال‌های فعالیت: ۱۳۳۵ تاکنون

ادامه
علیرضا فغانی,بیوگرافی علیرضا فغانی,عکس علیرضا فغانی بیوگرافی علیرضا فغانی داور فوتبال + عکس

نام کامل: علیرضا فغانی

زاده: ۱ فروردین ۱۳۵۷

محل تولد: کاشمر، ایران

پیشه: داور فوتبال

قد: ۱۷۶ سانتیمتر

میزان تحصیلات: فوق دیپلم زبان انگلیسی

ادامه
لعیا زنگنه,بیوگرافی لعیا زنگنه,عکس های لعیا زنگنه بیوگرافی لعیا زنگنه/ عکس های لعیا زنگنه و همسرش

نام اصلی: لعیا زنگنه

زمینه فعالیت: بازیگر سینما، تئاتر و تلویزیون

تولد: ۱۳۴۴ تهران، ایران

محل زندگی: تهران

مدرک تحصیلی: کارشناسی تئاتر از دانشگاه هنر تهران

سال‌های فعالیت: ۱۳۷۱ تا کنون

ادامه
سید مجید حسینی,بیوگرافی سید مجید حسینی,عکس های سید مجید حسینی بیوگرافی سید مجید حسینی-فوتبالیست (+تصاویر)

نام کامل: سید مجید حسینی

زمینه فعالیت: فوتبالیست

تولد:  ۳۱ خرداد ۱۳۷۵

زادگاه: کرج

پست: مدافع هافبک دفاعی

قد: ۱٫۸۳ متر

ادامه
مرتضی پورعلی گنجی,بیوگرافی مرتضی پورعلی گنجی,عکس های مرتضی پورعلی گنجی بیوگرافی مرتضی پورعلی گنجی، فوتبالیست ایرانی (+تصاویر)

زمینه فعالیت: فوتبالیست

تولد: ۳۰ فروردین ۱۳۷۱

زادگاه: بابل، ایران

پست: مدافع میانی

قد: ۱٫۸۴ متر

ملیت: ایرانی

ادامه
روی پاتریسیو,بیوگرافی روی پاتریسیو,عکس روی پاتریسیو بیوگرافی روی پاتریسیو + عکس

نام کامل: روی پدرو دوس سانتوس پاتریسیو

عضو تیم ملی پرتغال

تولد: ۱۵ فوریهٔ ۱۹۸۸

زادگاه: Marrazes, پرتغال

قد: ۱٫۹۰ متر 

پست: دروازه‌بان

ادامه
برناردو سیلوا,بیوگرافی برناردو سیلوا,عکس برناردو سیلوا بیوگرافی برناردو سیلوا + عکس

نام کامل: برناردو موتا ویگا د کاروالیو سیلوا

عضو تیم ملی پرتغال

تولد: ۱۰ اوت ۱۹۹۴ 

زادگاه: لیسبون، پرتغال

قد: ۱٫۷۳ متر

پست: هافبک / وینگر

ادامه
دیگو کوستا,بیوگرافی دیگو کاستا,دیگو دا سیلوا کوستا بیوگرافی دیگو کاستا، مهاجم تیم فوتبال اسپانیا (+تصاویر)

نام کامل: دیگو دا سیلوا کوستا

بازیکن تیم ملی اسپانیا

تولد: ۷ اکتبر ۱۹۸۸

زادگاه: لاگارتو، برزیل

قد: ۱٫۸۸ متر

پست: مهاجم

ادامه
پپه,په په,بیوگرافی پپه بیوگرافی پپه، بهترین مدافعان قرن ۲۱ + عکس

نام اصلی: کپلر لاوران لیما فریرا

تیم ملی: پرتغال (از ۲۰۰۷)

تولد: ۲۶ فوریهٔ ۱۹۸۳

زادگاه: ماسیو، برزیل

قد: ۱٫۸۸ متر

پست: مدافع میانی

ادامه
میلاد محمدی,بیوگرافی میلاد محمدی،عکس میلاد محمدی بیوگرافی میلاد محمدی بازیکن سرعتی فوتبال + عکس

نام کامل: میلاد محمدی کشمرزی

زمینه فعالیت: فوتبالیست

تولد: ۷ مهر ۱۳۷۲

زادگاه: تهران، ایران

قد: ۱٫۷۴ متر 

پست: مدافع کناری، هافبک

ادامه
تیاگو,بیوگرافی تیاگو آلکانتارا,عکس های تیاگو بیوگرافی تیاگو آلکانتارا، بازیکن خوش تکنیک اسپانیا (+ تصاویر)

نام کامل: تیاگو آلکانتارا دو ناسیمنتو

عضو تیم ملی اسپانیا

تولد: ۱۱ آوریل ۱۹۹۱

زادگاه: سن پیترو ورنوتیکو، ایتالیا

قد: ۱۷۲ سانتی‌متر

پُست: هافبک میانی

ادامه
آندره سیلوا,بیوگرافی آندره سیلوا,عکس های آندره سیلوا بیوگرافی آندره سیلوا، جانشین رونالدو در پرتغال (+تصاویر)

نام کامل: آندره میگل والنته دا سیلوا

تیم: عضو تیم ملی پرتغال

تولد: ۶ نوامبر ۱۹۹۵

زادگاه: دو مونته، پرتغال

قد: ۱٫۸۵ متر

پست: هافبک

ادامه
سعید آقایی,بیوگرافی سعید آقایی,سعید آقایی بازیکن تیم ملی فوتبال بیوگرافی سعید آقایی (+ تصاویر)

چکیده ای از بیوگرافی سعید آقایی :

نام اصلی: سعید آقایی

زمینه فعالیت: فوتبالیست

تولد: ۲۰ بهمن ۱۳۷۳

زادگاه: تبریز، ایران

پست: دفاع چپ / هافبک

ادامه
عزت الله انتظامی,دیالوگ‌های ماندگارعزت الله انتظامی,آثارعزت الله انتظامی,

عزت‌الله انتظامی که درگذشت طبعا خاطره‌بازی با نقش‌های ماندگارش شروع شد. مردی که سال ۱۳۸۲ به عنوان چهره ماندگار فرهنگ انتخاب شد اما واقعیت این است که عزت‌الله انتظامی از آن دسته هنرمندانی بود که به نشان‌ها و عناوین اعتبار می‌دهند نه برعکس. تعداد نقش آفرینی‌های به یادماندنی‌اش آنقدر زیاد است که انتخاب از میان‌شان کار دشواری است اما در کارنامه‌اش چند نقش هست که بیشتر از بقیه به یاد مانده‌اند. دیالوگ های ماندگار عزت الله انتظامی را در بهترین فیلم‌هایش مرور می‌کنیم:   گاو ۱۳۴۸ بازی در فیلم «گاو» مهرجویی هم کارنامه انتظامی و هم سینمای ایران را به دو بخش تقسیم کرد. مش حسن به گاوش خیلی وابسته است و درآمدش از این گاو است. وقتی از ده بیرون رفته گاو می‌میرد و اهالی روستا جرات نمی‌کنند واقعیت را به مش حسن بگویند. کم‌کم مش حسن از دوری گاوش دیوانه می‌شود. مش حسن(گاو): من مش حسن نیستم. من گاو مش حسن‌ام.   کمال‌الملک ۱۳۶۳ دومین همکاری او با علی حاتمی در فیلم درخشان «کمال‌الملک» بود که نقش ناصرالدین‌شاه را بازی می‌کرد. شاه قاجاری که کمال‌الملک در خدمت او بود و البته آزارش هم به هنرمند نقاش کم نرسید. اما ناصرالدین شاه قدر هنر نقاش را بیشتر از بقیه می‌دانست.   ناصرالدین شاه (کمال‌الملک): هنر مزرعه بلال نیست که هر سال محصولش بهتر شود. از ستاره‌های آسمان هم یکی می‌شود کوکب درخشان، الباقی‌ … سوسو می‌زنند.   هامون در نقش‌های فرعی هم درخشان بود. در فیلم «هامون» شاهکار مهرجویی در سال ۱۳۶۸ نقش وکیل هامون را بازی می‌کرد که می‌خواست او را قانع کند از مهشید طلاق بگیرد. وکیلی که معلوم نشد آخرش دغل‌باز است یا به بهترین شکل به وظیفه‌اش عمل می‌کند.   دبیری (هامون): تقصیر خودته، دانشمند هوشمند،…گول بورژوازی فاسد رو خوردی، می‌خواستی پولدار بشی خودتو فروختی.   اجاره‌نشین‌ها عزت‌الله انتظامی با بازی در فیلم «اجاره‌نشین‌ها» کمدی درخشان داریوش مهرجویی در سال ۱۳۶۵ نشان داد که حتی می‌تواند به عنوان یک بازیگر کمدی هم درخشان باشد. او در این فیلم نقش عباس آقا سوپرگوشت را بازی می‌کرد. مردی که چند طبقه ساختمان دارد و آن را اجاره داده اما حاضر به تعمیر ساختمان نیست و دائم با مستاجرها درگیری دارد.   عباس آقا سوپرگوشت (اجاره‌نشین‌ها): تو به من گفتی دو تا گلدون می‌خوای بذاری سر پشت بومت که باصفا بشه نه اینکه ورداری سرتاسر سقف خونه مردم رو برینی بهش.     ناصرالدین شاه آکتور سینما فیلم «ناصرالدین شاه آکتور سینما» ساخته محسن مخملباف در سال ۱۳۷۰ ادای دینی به تاریخ سینمای ایران بود و چه کسی بهتر از عزت‌الله انتظامی برای بازی در نقش اول آن؟!   ناصرالدین شاه (ناصرالدین شاه آکتور سینما): آخر چرا گاو؟کجای ما به گاو می‌رود؟   عکاسباشی: اگر حس بگیرید همه جایتان. این درس اول بازیگری است.   خانه خلوت «خانه خلوت» بهترین فیلم کارنامه مهدی صباغ‌زاده محصول ۱۳۷۰ داستان روزنامه‌نگاری است که حالا نمی‌تواند خودش را با شیوه نوشتاری جدید تطبیق بدهد. همین باعث افسردگی‌اش شده در حالی که تقلا می‌کند چیز جدیدی بنویسد. امیر جلال‌الدین (خانه خلوت): مردان بی عار، زنان بی کار، تلفن‌های خر تو خر، موضوع خوبیه، اما فکر نمی‌کنم چاپ کنن.   حاجی واشنگتن همکاری‌های انتظامی با علی حاتمی همه کارهای دیدنی از کار درآمدند. از جمله فیلم مهجور و کمتر قدردیده «حاجی واشنگتن» محصول ۱۳۶۱ که سال‌ها توقیف بود. داستان اولین سفیر ایران در آمریکا در دوره قاجار و مصایبی که بر اثر بی پولی و بی‌کفایتی شاه سرش می‌آید.   حاجی واشنگتن (حاجی واشنگتن): فکر و ذکرمان شد کسب آبرو. چه آبرویی. مملکت رو تعطیل کنین دارالایتام دایر کنین درست‌تره. مردم نان شب ندارند. شراب از فرانسه می‌آید. قحطی است. دوا نیست. مرض بیداد می‌کند. نفوس حق‌النفس می‌دهند. باران رحمت از دولتی سر قبله عالم است و سیل و زلزله از معصیت مردم. میرغضب بیشتر داریم تا سلمانی. ریخت مردم از آدمیزاد برگشته. سالک بر پیشانی همه مهر نکبت زده. چشم‌ها خمار از تراخم است. چهره‌ها تکیده از تریاک. اون چهار تا آب انبار عهد شاه عباس هم آبش کرم گذاشته.   روسری آبی یکی از متفاوت‌ترین بازی‌های انتظامی را در فیلم «روسری آبی» رخشان بنی اعتماد سال ۱۳۷۳ دیدیم. در نقش مردی ثروتمند که بچه‌هایش دوره‌اش کرده‌اند ولی عاشق یکی از کارگرهایش می‌شود. بچه‌ها مخالفند و غوغا راه می‌اندازند. رسول رحمانی (روسری آبی):‌ رسول رحمانی امروز مرد. اینکه اینجا ایستاده، می‌خواد با نوبر کردانی، دختر غربتی پاپتی بی کس و کار، بمونه تا بمیره.. خوشبختی اون چیزی نیست که هر کسی از بیرون ببینه. خوشبختی تو دل آدمه. دل که خوش باشه، خوشبختی.   خانه‌ای روی آب در فیلم «خانه‌ای روی آب» بهمن فرمان‌آرا محصول ۱۳۸۰ نقش پدر قهرمان داستان را بازی می‌کرد که حالا در خانه سالمندان بود. مردی متشخص که البته با فرزندش در گذشته چالش زیادی داشت. پدر (خانه‌ای روی آب): آقای دکتر شما که خونه‌تون بزرگه، قصره، چند طبقه است، نوکر داری، کلفت داری، منم که هنوز روپام، منو چرا آوردی انداختی اینجا؟   گاوخونی سال ۱۳۸۱ در فیلم «گاوخونی» بهروز افخمی اقتباس از کتاب جعفر مدرس صادقی نقش پدر مستبدی را بازی کرد که هنوز در خاطرات پسرش زنده بود.   پسر: بابا راست می‌گن که مادرم از دست تو دق کرد و مرد؟ پدر (گاوخونی): نه من از دست مادرت دق کردم.   پسر: ولی وقتی تو مردی مادر من زنده نبود.   پدر: زنده نبود ولی هر شب خوابش رو می‌دیدم.   پسر: منم هر شب خواب تو رو می‌بینم.   پدر: پس بپا دق نکنی.   حکم اولین و تنها همکاری عزت‌الله انتظامی با مسعود کیمیایی خیلی دیر و سال ۱۳۸۴ اتفاق افتاد. یکی از آخرین نقش‌های خوب انتظامی و یکی دیگر از رضاهای ماندگار فیلم‌های کیمیایی. این‌بار انتظامی در نقش یک گنگستر ظاهر می‌شود که چند جوان نوچه‌اش هستند.   رضا معروفی (حکم): خدا رحمت کنه صادق هدایت رو. یه چیزی تو جوونی بهم گفت که تا دنیاست توی گوشمه. گفت آدمیزاد یه سرمایه بزرگ داره. خودکشی. نه از ترس، دنیا تنگه. بهت توهین شد، طاقت نیاوردی، سراغت نیومدن، خوردی به بن بست برو سراغ سرمایه‌ت. پول دفنتو آماده کن مزاحم کسی نباشی.   صوفیا نصرالهی  

ویژه سرپوش
شاید از دست داده باشید