دوشنبه ۰۷ خرداد ۱۴۰۳
کد مقاله: ۱۴۰۲۱۲۰۰۵۴

همه چیز درباره ساز تاریخی دمبوره

دمبورهدمبوره
دمبوره ساز تک سیمه و خوش صدای اصیل، قرن هاست که روح بخش محافل هنری در آسیای میانه بوده است. در این مقاله از سرپوش به سفری در دنیای سحرآمیز دمبوره می رویم و با اصالت، اجزاء، شیوه نواختن و جایگاه ویژه آن در فرهنگ این جوامع آشنا می شویم.

دمبوره چیست؟

دمبوره سازی زهی-مضرابی دو سیمه و گل سرسبد موسیقی اصیل در افغانستان، تاجیکستان، ازبکستان و قزاقستان است. این ساز با الحانی دلنشین و صدایی گرم، قرن هاست که روح بخش محافل هنری و یار همیشگی روایت های کهن بوده است. در این مقاله به سفری در دنیای سحرآمیز دمبوره می رویم و با تاریخچه، اجزاء، شیوه نواختن و جایگاه ویژه آن در فرهنگ این جوامع آشنا می شویم.

ریشه دقیق پیدایش دمبوره در هاله ای از ابهام قرار دارد. برخی قدمت آن را به دوران باستان و تمدن های اولیه آسیای میانه نسبت می دهند. شباهت هایی که بین دمبوره و سازهای زهی تک سیمه مصری و بین النهرینی دیده می شود، این فرضیه را تقویت می کند. با این حال، اسناد و مدارک مکتوب و نیز نقوش تاریخی که به طور قطعی نشان دهنده وجود دمبوره در آن دوران باشند، تاکنون به دست نیامده است.

این ساز در مناطق مختلف کمی متفاوت است. دمبوره قزاق دارای فرک است و با کوبیدن با دست یا نواختن هر سیم به صورت جداگانه و با ضربه زدن گاه به گاه روی سطح اصلی ساز نواخته می شود. در حالی که رشته ها به طور سنتی از پوست ساخته می شوند، دمبراهای مدرن معمولاً با استفاده از رشته های نایلونی تولید می شوند. یکی از بزرگترین نوازندگان دمبوره ، نوازنده فولک و آهنگساز قزاق، کورمانگزی ساغیربایولی بود که تأثیر عمده ای بر توسعه فرهنگ موسیقی قزاقستان، از جمله موسیقی برای دمبوره داشت. آهنگسازی او "آدای" در قزاقستان و خارج از کشور محبوب است.

دمبوره‌های هزاره، ترکستانی و بدخشانی که معمولاً در افغانستان یافت می‌شوند، بدون خراش هستند که بدن و گردن آن از یک تکه چوب، معمولاً توت یا زردآلو، تراشیده شده است. دمبوره با کوبیدن و ضرب های زیاد بر روی ساز نواخته می شود تا صدای کوبه ای ایجاد شود. این دو رشته از نایلون (در دوران مدرن) یا روده ساخته شده اند. آنها از یک پل کوتاه به یک سنجاق در انتهای دیگر بدن عبور می کنند. یک سوراخ صوتی کوچک در پشت ساز وجود دارد و رویه آن از چوب ضخیم است. 

یک نوازنده به طور همزمان تمام سیم ها را می زند. سیم بالا آهنگ بوردون را اجرا می کند و سیم پایین ملودی را اجرا می کند. دمبوره به عنوان تکنواز و همچنین یک ساز گروهی استفاده می شود.

شکل ساز دمبورهشکل ساز دمبوره

اجزای تشکیل دهنده دمبوره

دمبوره سازی ساده اما خوش صداست که از کنار هم قرار گرفتن اجزای زیر ساخته می شود:

کمانه ( دسته ):

کمانه یا دسته، بخش کشیده و باریک دمبوره است که از چوب گردو، توت یا بادام ساخته می شود. طول کمانه بسته به اندازه و نوع دمبوره متغیر است.

کاسه ( تنه ):

کاسه یا تنه، محفظه صوتی دمبوره است که معمولا از چوب توت ساخته می شود. کاسه دمبوره به دو شکل گلابی و بیضی ساخته می شود که هر کدام تاثیر خاص خود را بر کیفیت و رنگ صدا می گذارد.

تار ( سیم ):

دمبوره سازی دو سیمه است. جنس تار معمولا از روده گوسفند یا ابریشم بوده است، اما امروزه از سیم های فلزی نیز استفاده می شود.

گوشی ( گوشی های کوک ):

گوشی ها قطعات چوبی کوچکی هستند که در انتهای بالایی کمانه قرار دارند. از طریق پیچاندن گوشی ها، سیم دمبوره کوک می شود.

شیطانک ( خرک ):

شیطانک قطعه استخوانی یا چوبی کوچکی است که روی کاسه در محل اتصال سیم قرار می گیرد و از ارتعاش بیش از حد سیم جلوگیری می کند.

اجزای شگل دهنده دمبورهاجزای تشکیل دهنده دمبوره

شیوه نواختن دمبوره

نوازنده ساز را به صورت افقی روی ران پای خود قرار می دهد. با انگشتان دست راست، سیم را مضراب می کند و با انگشتان دست چپ، پرده های روی کمانه را می گیرد تا ارتفاع صدا را تغییر دهد. تکنیک های مختلفی برای نواختن دمبوره وجود دارد که تسلط بر آنها سال ها تمرین و ممارست می طلبد.

انواع سازهای دمبورهنحوه نواختن دمبوره

دمبوره در ادب و فرهنگ عامیانه

دمبوره چنان در تار و پود فرهنگ جوامع یاد شده تنیده شده که ردپای آن را در اشعار، ضرب المثل ها و داستان های عامیانه نیز می توان یافت. سروده های زیبا و پر احساس شاعران نامداری چون مولانا جلال الدین بلخی، حافظ شیرازی و عبدالقادر بیدل با نوازش دمبوره جان می گیرند و روح را صیقل می دهند. ضرب المثل هایی مانند "از ساز شکسته آواز بر نمی خیزد" و "دمبوره زدن به تاریکی" نیز بیانگر جایگاه ویژه این ساز در فرهنگ و باورهای مردم است.

دمبوره همواره یار همیشگی مردم در مراسم و مناسبت های مختلف اجتماعی بوده است. از جشن های عروسی و عیدانه گرفته تا سوگواری ها و دورهمی های دوستانه، نوای دلنشین دمبوره فضا را عطرآگین می کند و بر شکوه و صمیمیت این مراسم می افزاید.

در دنیای پر هیاهوی موسیقی مدرن، دمبوره همچنان با اصالت و صلابت خود به حیاتش ادامه می دهد. امروزه هنرمندان جوانی پا به عرصه گذاشته اند که با تلفیق موسیقی اصیل دمبوره با سبک های نوین، تلاش می کنند تا صدای این ساز را به گوش نسل های جدید برسانند. این رویکرد ضمن حفظ ارزش های سنتی، طراوت و پویایی را به دنیای دمبوره تزریق می کند و نویدبخش آینده ای روشن برای این ساز اصیل است.

نواختن دمبورهدمبوره در فرهنگ های مختلف

سخن پایانی درباره دمبوره

دمبوره با صدای گرم و دلنشین خود، سال هاست که در مراسم و محافل مختلف، شادی ها و غم ها را با انسان ها قسمت کرده است. این ساز فراتر از یک وسیله برای تولید موسیقی، به نمادی از فرهنگ و هنر غنی آسیای میانه تبدیل شده است. تلاش هنرمندان و استادان دمبوره در طول تاریخ، نوای این ساز را زنده نگه داشته و امروزه نسل جوان نیز با نگاهی نوآورانه، دمبوره را به دنیای مدرن پیوند می زند.

گردآوری: بخش هنر و سینمای سرپوش

  • 17
  • 1
۵۰%
همه چیز درباره
نظر شما چیست؟
انتشار یافته: ۰
در انتظار بررسی:۰
غیر قابل انتشار: ۰
جدیدترین
قدیمی ترین
مشاهده کامنت های بیشتر
علی عسکری بیوگرافی علی عسکری سیاستمدار ایرانی

تاریخ تولد: ۱۳۳۷

محل تولد: دهق، اصفهان

حرفه: سیاستمدار، نظامی، مدیر ارشد اجرایی، مدیر عامل شرکت صنایع پتروشیمی خلیج فارس

آغاز فعالیت: ۱۳۶۲ تاکنون

تحصیلات: کارشناسی مهندسی برق - الکترونیک، کارشناسی ارشد مدیریت، دکتری مهندسی صنایع - سیستم و بهره‌وری

ادامه
عبدالله دوم پادشاه اردن بیوگرافی عبدالله دوم پادشاه اردن به همراه عکس های خانواده اش

تاریخ تولد: ۳۰ ژانویه ۱۹۶۲ (۶۲ ساله)

محل تولد: عمان، اردن

سمت: پادشاه اردن (از سال ۱۹۹۹)

تاجگذاری: ۹ ژوئن ۲۰۰۰

ولیعهد: حسین بن عبدالله دوم

همسر: رانیا عبدالله (ازدواج ۱۹۹۳)

ادامه
زندگینامه امامزاده داوود زندگینامه امامزاده داوود در تهران

عنوان شده است که ایشان همراه با برخی از بستگان خود در همراه با امام رضا به ایران می آیند اما در منطقه شمال غربی تهران به شهادت رسیدند. مرقد ایشان در زمان صفویه ساخته شد و سپس در زمان فتحعلی شاه گسترش پیدا کرد. 

دلیل مرگ این امامزاده را به صورت دقیق نمی دانند اما براساس روایات بومیان آن منطقه مشخص می شود که وی همزمان با بستگان خود به همراه امام رضا به ایران می آیند که همزمان با امام ایشان نیز به شهادت رسیدند و سال شهادت را نیز به سال ۴۸۰ هجری قمری نسبت داده اند، البته باز هم باید اشاره کرد که این تاریخ دقیق نیست و تنها براساس شواهد محاسبه شده است. 

براساس آنچه مردم محلی می گویند، امامزاده داوود در آبادی کیگا که در نزدیکی روستای کن قرار دارد، شهید شده، همجنین برخی می گویند وی با همدستی فردی به اسم نجیم گبر و یکی از درویش های روستا به شهادت رسیده است. ز منظر دیگر قاتل این حضرت شخصی به نام محمود فرح‌زادی می باشد.

ادامه
کاظم نوربخش بیوگرافی کاظم نوربخش بازیگر کمدین ایرانی

تاریخ تولد: ۱ مهر ۱۳۵۵

محل تولد: بیجار، کردستان، ایران

حرفه: بازیگر

آغاز فعالیت: ۱۳۷۰ تاکنون

تحصیلات: دیپلم انسانی

ادامه
جیمی ولز بیوگرافی جیمی ولز نابغه پشت ویکی پدیا

تاریخ تولد: ۷ اوت ۱۹۶۶

محل تولد: هانتسویل، آلاباما، ایالات متحده آمریکا

ملیت: آمریکایی، بریتانیایی

حرفه: موسس بنیاد ویکی مدیا

ثروت: ۱/۵ میلیون دلار

ادامه
مینا ساداتی بیوگرافی مینا ساداتی بازیگر سینما و تلویزیون ایران

تاریخ تولد: ۱۰ آذر ۱۳۶۰

محل تولد: کاشان، ایران

حرفه: بازیگر سینما، تلویزیون

تحصیلات: فوق لیسانس گرافیک از دانشگاه هنرهای زیبای تهران

آغاز فعالیت: ۱۳۸۶ تاکنون

ادامه
شاه نعمت الله ولی شاه نعمت الله ولی؛ عارف نامدار و شاعر پرآوازه ایرانی

تاریخ تولد: ۱۴ ربیع الاول۷۳۱ هجری قمری

محل تولد: کوهبنان یا حلب سوریه

نام های دیگر: شاه نعمت‌الله، شاه نعمت‌الله ولی، رئیس‌السلسله

پیشه: فلسفه و تصوف

مکتب: عارف و تصوف

آثار: شرح لمعات، رساله‌های شاه نعمت‌الله ولی

ادامه
محمدرضا احمدی بیوگرافی محمدرضا احمدی؛ مجری و گزارشگری ورزشی تلویزیون

تاریخ تولد: ۵ دی ۱۳۶۱

محل تولد: تهران

حرفه: مجری تلویزیون

شروع فعالیت: سال ۱۳۸۲ تاکنون

تحصیلات: کارشناسی حسابداری و تحصیل در رشته مدیریت ورزشی 

ادامه
رضا داوودنژاد بیوگرافی مرحوم رضا داوودنژاد

تاریخ تولد: ۲۹ اردیبهشت ۱۳۵۹

محل تولد: تهران

حرفه: بازیگر

شروع فعالیت: ۱۳۶۵ تا ۱۴۰۲

تحصیلات: دیپلم علوم انسانی

درگذشت: ۱۳ فروردین ۱۴۰۳

ادامه
دیالوگ های ماندگار شهاب حسینی

دیالوگ های ماندگار شهاب حسینی شهاب حسینی یکی از بهترین بازیگران سینمای ایران است که تا به حال در آثار فاخری مانند محیا، دلشکسته، شهرزاد و... به نقش آفرینی پرداخته است. این هنرمند در هر یک از هنرنمایی های خود دیالوگ های ماندگاری دارد که در ادامه این مقاله از سرپوش قصد داریم به بخشی از آنها اشاره کنیم. بیوگرافی کوتاه از شهاب حسینی سید شهاب الدین حسینی تنکابنی در ۱۴ بهمن ۱۳۵۲ در تهران به دنیا آمد. وی اصالتا تن کابنی است و تحصیلات عالیه خود را در رشته روانشناسی از دانشگاه تهران برای مهاجرت به کانادا ناتمام گذاشت. وی در سال ۱۳۷۳ با پریچهر قنبری ازدواج کرد و حاصل این پیوند دو فرزند پسر به نام های محمد امین و امیرعلی است. فعالیت هنری شهاب حسینی با تئاتر دانشجویی و سپس، گویندگی در رادیو شروع شد. از جمله جوایز این هنرمند می توان به موارد زیر اشاره کرد: - او برای بازی در شمعی در باد (۱۳۸۲) و رستگاری در هشت و بیست دقیقه (۱۳۸۳) نامزد سیمرغ بلورین بهترین بازیگر نقش مکمل مرد جشنواره فیلم فجر شد.  - حسینی در سال ۱۳۸۷ با بازی در فیلم سوپر استار جایزه سیمرغ بلورین بهترین بازیگر نقش اول مرد جشنواره فیلم فجر را دریافت کرد. -  او خرس نقره‌ای بهترین بازیگر مرد جشنواره بین‌المللی فیلم برلین ۲۰۱۱ را به‌همراه گروه بازیگران فیلم جدایی نادر از سیمین کسب کرد. - او در جشنواره فیلم کن ۲۰۱۶ نیز با ایفای نقش در فیلم فروشنده توانست جایزه بهترین بازیگر مرد جشنواره فیلم کن را به خود اختصاص بدهد. دیالوگ های ماندگار شهاب حسینی؛ درباره شهاب حسینی دیالوگ های ماندگار شهاب حسینی فیلم سینمایی دلشکسته در نقش امیرعلی: - هر کی ریــش گـذاشت مسلمـــون نیـست، هـــرکی پیـشونیش رو داغ کـــرد، مــرد خــدا نیست. - تو همه ی اعتقادا اشتباه میشه. همیشه ام یه عده گرگن تو لباس میش! -  من بنده آن دمم که ساقی گوید یک جام دگر بگیر و من نتوانم - ما فردا میایم خواستگاری، دیگه نمی خوام خواهرم باشی می خوام نفسم باشی دیالوگ های ماندگار شهاب حسینی در فیلم دلشکسته سریال شهرزاد در نقش قباد: -شهرزاد نمی دونی بدون، من با تو چیزایی پیدا کردم که هیچوقت تو زندگیم نداشتم و نمی خوام از دستش بدم. - ما همه مهره های سوخته ایم که زیر دست بزرگ آقاییم. -  آره خب عمو جان حقیقت تلخه عموجان، شنیدنش همچین یه جاهایی از وجدان آدمو جز میده. -  میرم صاف وامیستم جلوی بزرگ آقا بش میگم بزرگ آقا من، زن من، خب؟! پا به ماهه! عین ۱۰-۱۲ ماهو میخوام بمونم ور دلش چی میگی شما؟ - قباد : فقط یه سوال، خیلی دلم می خواد جوابشو بدونم، تو هنوزم دلت باهاشه؟ شهرزاد : فراموشی زمان می بره، فقط فکر می کنم اگه من به هر دری زدم، و اونی نشد که می خواستم بشه، لابد قسمت خرافه نیست، هست واقعا - موقتیه این روزا شهرزاد، می گذره. این وسط تنها چیزی که مهمه اینه که من هنوز با همه ی وجودم دوست دارم. عاشقتم - قباد : سخته واسم دوری تو اینو بفهم، چطوری اینو بهت ثابت کنم؟ شهرزاد : دیر شده، برای ثابت کردنش خیلی خیلی دیر شده … حتی ملک جوانبخت هزار و یک شبم نبودی وگرنه من کم قصه و داستان به گوش تو نخوندم. عاشق بزدل عشقو هم زایل می کنه آقای قباد دیوانسالار -قباد : این کارو باهام نکن شهرزاد. اینطوری خردم نکن. من هنوز دوستت دارم، خیلی بیشتر از قبل. همه چیو خراب نکن شهرزاد : برو قباد، پشت سرتم دیگه نگاه نکن -  من چی کار به کسی داشتم، داشتم زندگیمو می کردم. با بدبختی خودم سر و کله می زدم. اصلا روحمم خبر داشت همچین کسی تو این دنیا زندگی می کنه؟ کی نشونم داد؟ شما. بعدشم که فرستادینم تو بهشت تازه می خواستم بفهمم زندگی یعنی چی؟ تازه طعمش داشت زیر دهنم مزه مزه می کرد که یقه مو گرفتین ترپ انداختینم وسط جهنم. دیالوگ های ماندگار شهاب حسینی در سریال شهرزاد سریال مدار صفر درجه در نقش حبیب پارسا: -تو را به جای همه دوست میدارم-تو را به خاطر عطر نان گرم برفی که اب میشود -برای بخشش اولین گناه-تو را برای دوست داشتن دوست میدارم-تو را به خاطر تمام کسانی که دوست نمیدارم دوست میدارم ...  - همين قدر حاليمه كه هيچ دست مساعدتي از طرف قدرتهاي استعماري داخل اين كشور دراز نشده!!الي به اينكه مقاصد سياسي و اغراض اقتصادي خاصي رو دنبال مي كردن.وام كه بهم فرصت بدن كه خودم براي زندگيم تصميم بگيرم؛خودم انتخاب كنم؛همين  - مظفر:منوببخش ...یافراموش کن! حبیب:میبخشم...ولی فراموش نمیکنم!!!  -حبيب: فقط چرا فكر مي كنيد كه سفر اعزام ممكنه منتفي بشه؟ دكتر: اين مملكت پسرجان،سرزمين گسل و زلزله و پس لرزه است!آدم از فردا روزش - این و خداوند باید جواب بده ، باید جواب این سوال رو بده ! اگه تو این دنیا هیچ جایی برای آرامش وجود نداره ؛ و اگه تمام رویاهای ما از عشق ، عدالت و آزادی فقط ی خیال بیهودس! پس چرا ما رو آفرید ؟!... -ميدوني چيه تقي جان؟من بر خلاف مرحوم پدرم،ازسياست چيز زيادي نميدونم! همين قدر حاليمه كه هيچ دست مساعدتي از طرف قدرتهاي استعماري داخل اين كشور دراز نشده!!الي به اينكه مقاصد سياسي و اغراض اقتصادي خاصي رو دنبال مي كردن.وام كه بهم فرصت بدن كه خودم براي زندگيم تصميم بگيرم؛خودم انتخاب كنم؛ همين دیالوگ های ماندگار شهاب حسینی در سریال مدار صفر درجه سایر فیلم ها: -یه پایان تلخ بهتر از یه تلخی پایان ناپذیره ... (درباره الی) - میدونی برتر از عشق بی فرجام چیه؟فرجام بدون عشق... (برف روی شیروانی داغ) - من زندگی مو باختم حاج اقا منو از زندون می ترسونی؟برو از خدا بترس ... (جدای نادر از سیمین) - جنگ احساس مسولیته نه شلیکه گلوله ... (شوق پرواز) - هر چه تو اوج میگیری دنیا از دید تو بزرگتر می شود و تو از دید دنیا کوچکتر می شوی ... (شوق پرواز) - تو کویر ادم به خدا نزدیک تره چون اسمون به زمین نزدیک تره ... (پلیس جوان) - میدونی چیت حرص ادمو درمیاره؟اینکه حالت از من بده ولی حس واقعیتو بهم نمیگی خب چیه هر چی هست بیا به خودم بگو فکر میکنی چیزیمه؟فکر میکنی چون چیزیمه عرضه ندارم پس چون عرضه ندارم دیگه.....این منصفانه نیست چون من دارم سعی خودمو میکنم غلطی تا حالا نتونستم بکنم چون نمیتونم تمرکز کنم رو کاری ک باید بکنم نمیتونم تمرکز کنم چون همه ی وقتمو اون چرت وپرتا ی مزخرف و دغدغه های احمقانه پر کرده دانشکده ی مزخرف و شاگردای خنگ و... (پرسه در مه) گردآوری: بخش هنر و سینمای سرپوش

ویژه سرپوش