ايران يکي از کشورهايي بوده که در سالهاي اخير بيش از هميشه خطر بيابانزايي را احساس کرده است. دستکم چهار استان در ايران بهطور جدي در خطر بيابانزايي قرار دارند. ۱۸ سال دست و پنجه نرمکردن با خشکسالي از خراسانجنوبي استاني سرتاسر بيابان ساخته. وجود ۸۶ درصد عرصه بياباني اين استان را به دومين استان بياباني کشور تبديل کرده است. کارشناسان ميگويند اگر روند خشکسالي تا ۱۵ سال آينده ادامه داشته باشد در اين استان چيزي بهعنوان مرتع وجود نخواهد داشت، آنها انسان را يکي از عوامل مهم در گسترش بيابانزايي ميدانند و بر اين باورند که تغييرات اقليمي بر اساس تغيير الگوي زندگي انساني به وجود آمده است. خشکسالي و افزايش بيابانزايي در خراسانشمالي خسارتهاي جبرانناپذیري به راههاي مواصلاتي، بخش کشاورزي و دامداري، راهآهن و عرصههاي منابع طبيعي استان وارد کرده و باعث خالي از سکنهشدن بسياري از روستاها و مهاجرت روستایيان به ديگر استانهاي کشور شده است. گسترش بيابان بعد از تغيير اقليم و کمبود آب شيرين بهعنوان سومين چالش مهم جامعه جهاني به حساب ميآيد که در استان خراسانجنوبي خطر بيابانيشدن بيش از هر جاي ديگری احساس ميشود.
افزايش عرصههاي بياباني در روستاها
يکي از دامداران روستايي ميگويد: خشکساليهاي چندساله تأثير نامطلوبي بر مراتع گذاشته است. محمد سليميپور با بيان اينکه بسياري از مراتع خالي از علوفه شدهاند، اظهار کرد: بايد براي تأمين علوفه دامها در برخي از روستاها تمهيداتي لحاظ شود. او ادامه داد: طي چند سال گذشته بسياري از روستاييان بهدليل خشکساليهاي زياد به شهرها مهاجرت کردهاند. سليميپور ادامه داد: اگر شرايط پيش رو به همين روند باشد، بقيه روستاييان نيز راه مهاجرت را در پيش خواهند گرفت. بهدليل تشنگي چندساله زمين، اين ميزان آب نيز تغيير چنداني در روند رويش علوفه نداشته است. يکي ديگر از روستاييان هم ميگويد: طي سال گذشته بهدليل کمبود علوفه و بيابانيبودن اين مناطق، دامهايم را به شهرستان سربيشه انتقال دادم. محمد براتي ادامه داد: در شرايط کنوني، با توجه به کاهش نزولات و خشکشدن بسياري از قناتها و عرصهها، زندگي بر دامداران روستايي سخت شده است. او بيان کرد: دستگاههاي ذيربط بايد تمهيداتي در راستاي تأمين علوفه و آب شرب دام براي روستاييان بينديشند. براتي خواستار اعطاي تسهيلات براي تهيه آذوقه دام شد و افزود: در شرايط پيش رو نميتوان گوسفندان را در صحرا نگهداري کرد.
هادي مالکي، کارشناس ارشد اداره منابع طبيعي شهرستان بيرجند، گفت: ۱۷ ژوئن مصادف با ۲۷ خرداد بهعنوان روز جهاني بيابانزدايي در سراسر جهان نامگذاري شده است که در کشورهاي مختلفي گرامي داشته ميشود. او با بيان اينکه ۲۷ خرداد نمادي براي نشاندادن اوضاع بيابانهاي جهان است، افزود: اين روز زنگ خطر پديده شوم بيابانزايي را برايمان به صدا درميآورد و به ما يادآوری ميکند که اگر حواسمان به بيابانها نباشد، دنياي خودت و تمام آيندگان زير طوفانهاي شن و ماسههاي بياباني دفن خواهد شد. مالکي بيان کرد: هرساله براي بزرگداشت اين روز شعاري در نظر گرفته ميشود که شعار امسال «سرزمين ما، خانه ما، آينده ما» است. مالکي با اشاره به تعريف بيابان بيان کرد: بيابان به مناطق داراي اقليم خشک و فراخشک که ميزان متوسط بارندگي سالانه آن کمتر از ۱۵۰ ميليمتر و درصد پوشش گياهي چندساله آن کمتر از ۱۰ درصد است، اطلاق ميشود. او اظهار کرد: بارش کم، دامنه نوسان دماي شديد، دماي بالا و تبخير زياد و پوشش گياهي بسيار فقير و پراکنده از ويژگيهاي بيابان است.
وجود ۲۸ کانون بحراني بيابان در خراسانجنوبي
رئيس اداره بيابانزدايي اداره کل منابع طبيعي خراسانجنوبي به مهر ميگويد: درحالحاضر ۲۸ کانون بحراني بيابان در سطح استان وجود دارد. ۲۳ نقطه در بيش از سه ميليون و ۱۲۱ هزار هکتار از مساحت خراسانجنوبي تحت فرسايش بادي قرار دارد. محمد يوسفي ادامه داد: اين کانونها شامل يک ميليون و ۳۸۶ هزار هکتار بوده که در ۱۱ شهرستان استان پراکنده است. همچنين ۲۳ نقطه در بيش از سه ميليون و ۱۲۱ هزار هکتار از مساحت خراسانجنوبي تحت فرسايش بادي قرار دارد. يوسفي با اشاره به اقدامات انجامشده در راستاي بيابانزدايي طي سال گذشته بيان کرد: طي سال گذشته ۳۵۳ هکتار از اراضي استان نهالکاري و ۵۶۲ هکتار نيز مراقبت و آبياري شده است. رئيس اداره بيابانزدايي اداره کل منابع طبيعي خراسانجنوبي افزود: اين اقدامات با ۶ هزار و ۴۲۸ ميليون ريال انجام شده است. يوسفي ادامه داد: همچنين براي اجراي دو پروژه ملي طرح ترسيب کربن و RFDL بيش از ۳۰۰ ميليون تومان اعتبار گرفته شده است. او اظهار کرد: طي سال گذشته ۸۰ درصد از اعتبارات استاني در زمينه بيابانزدايي محقق شد اما تخصيص اعتبارات ملي مطلوب نبود. يوسفي بيان کرد: پيشبيني ميشود براي اجراي پروژههاي بيابانزدايي سال جاري ۴۵ ميليارد و ۴۵۴ ميليون تومان از اعتبارات ملي براي خراسانجنوبي مصوب شود. او با اشاره به برنامههاي پيش رو در راستاي بيابانزدايي اظهار کرد: مبارزه با گردوغبار، نهالکاري، مراقبت و آبياري عرصههاي سال گذشته، مديریت روانآبها و مقابله با آفت شپشک از مهمترين برنامههاي پيشبينيشده است. رئيس اداره بيابانزدايي اداره کل منابع طبيعي خراسانجنوبي بيان کرد: اجراي طرح جنگلکاري در ۱۰ هزار هکتار از مساحت استان از رديف اعتبارات ملي از ديگر برنامههاي پيشبينيشده است. او از اجراي طرح جديد ترسيب کربن در شهرستان نهبندان خبر داد و گفت: اميد است کارهاي مطالعاتي اين طرح تا نيمه اول سال جاري به اتمام رسيده و عمليات اجرايي نيز آغاز شود. مديرکل منابع طبيعي خراسانجنوبي هم با بيان اينکه اين استان دومين استان بياباني کشور است، اظهار کرد: از وسعت ۱۵ ميليون و ۴۰ هزار هکتاري استان ۱۳ ميليون هکتار بياباني و مراتع بياباني است. عليرضا نصرآبادي با اشاره به گسترش پديده بيابانزايي در استان عنوان کرد: کانونهاي بياباني استان در حال افزايش بوده و اين به آن معناست که شدت بيابانيبودن عرصهها بيشتر شده است.
انسان يکي از عوامل گسترش بيابان
بيابانزايي از جمله چالشهاي زيستمحيطي است که درحالحاضر مناطق بسياري از ايران درگير آن هستند. در گسترش پديده بيابانزايي دو عامل «محيطي و انساني» نقش بسزايي ايفا ميکند که شرايط اقليمي از قبيل کاهش نزولات آسماني، تبخير بالاي آب، پديده گرمايش زمين و تغيير اقليم که منجر به افزايش فرسايش بادي و گسترش بيابانزايي ميشود، از عوامل محيطي است. از فعاليتهاي انساني ميتوان به برداشت بيش از حد سفرههاي آب زيرزميني، فشار بيش از حد بر خاک، افزايش وسعت زمينهاي کشاورزي، چراي بيرويه، ورود دام به جنگلها و تغيير غيرقانوني و نادرست کاربري اراضي مانند تبديل جنگل يا مراتع به کشتزار و زمينهاي کشاورزي اشاره کرد که همه سبب تشديد پديده بيابانزايي در کشور ميشود. وضعيت ايران از لحاظ پديده بيابانزايي وخيم است و يکي از دلايل عمده شاخصهاي ارزيابي جريان بيابانزايي کاهش سطح آبخوانهاست. با توجه به شاخصهاي ذکرشده و با درنظرگرفتن اينکه بسياري از تالابهاي کشور نظير بختگان، هامون، اروميه، ارژن، پريشان و گاوخوني در حال خشکشدن هستند در نتيجه جريان بيابانزايي رو به گسترش است. خشکشدن تالابها و درياچهها در کشور ما سبب ايجاد کانونهاي بحران در اين مناطق ميشود که خود موجب افزايش فرسايش بادي و توليد گردوخاک شده که ميتواند حيات انسان و موجودات زنده ديگر را تهديد کند. مهمترين دليل گسترش بيابانزايي بارگذاري بيش از حد بر منابع طبيعي است، بهطوريکه فشار بيش از حد بر زمين، رعايتنکردن حقابه در ساخت سدها و واردشدن دام در دامنه جنگلهاي زاگرس که منجر به خشکشدن۳۰ درصد جنگلهاي زاگرس شد؛ همه اين عوامل در کنار کاهش بارندگي و گرمايش زمين موجب گسترش پديده بيابانزايي شده است.
- 18
- 5
