زمین، اصفهان را خواهد بلعید؟

خشکسالی چند سالی می‌شود که نصف جهان را درگیر خود کرده است و هر روز سایه سنگینش را بر سر اصفهان وسیع‌تر می‌کند. ادامه‌دار شدن خشکی رودخانه زاینده‌رود در سال‌های اخیر تنها به افزایش اعتراض‌های کشاورزان اصفهانی دامن نزده و برداشت بی‌رویه سفره‌های آب زیرزمینی که روزگاری از این رودخانه تغذیه می‌کرده‌اند حالا با خشکی، کاهش سطح آب‌ و حتی شوری آب چاه‌ها مواجه شده‌اند.

این وقایع زیست‌محیطی پی‌درپی در اصفهان خطر فرونشست زمین را تشدید کرده است، به قدری که کارشناسان خطر فرونشست زمین‌های اطراف رودخانه را امری محتمل می‌دانند و هشدار می‌دهند که در صورت مواجه شهر با فرونشست، علاوه بر ریزش ساختمان‌هایی که بر روی خاک‌های سست بنا شده و هم‌اکنون دچار ترک‌های کج شده‌اند، منافذ زیر زمین برای تجمع آب در آینده بسته خواهد شد. 

فرونشست زمین به عنوان یک زلزله خاموش در اصفهان مشاهده می‌شود؛ زلزله‌ای که شمال شهر اصفهان بیش از سایر مناطق در خطر این واقعه‌ قرار دارد چرا که جنس خاک شمال شهر اصفهان ریزدانه است. هر چه به سمت این مناطق پیش رویم، پدیده فرونشست زمین نیز شدت بیشتری خواهد داشت. طبق آخرین بررسی‌های صورت گرفته تاکنون بیش از ۵ مورد فرونشست زمین در استان اصفهان گزارش نشده است. تاکنون فرونشست‌های استان اصفهان در اراضی جنوب فرودگاه شهید بهشتی، گلشهر، اردستان، روستای پرمه حیدرآباد در بخش چنارود چادگان و شهر دامنه شهرستان فریدن رخ داده است. 

شاید وقوع تنها ۵ مورد فرونشست آن هم در اراضی اطراف اصفهان در ذهن عموم آنچنان خطرناک به نظر نرسد چرا که فرونشست زمین در یک میلیون هکتار از دشت‌های ایران روی داده و آن طور که خداکرم جلالی، رئیس وقت سازمان جنگل‌ها، مراتع و آبخیزداری کشور اعلام کرده علت آن بیلان منفی آب‌های زیرزمینی کشور بوده است. به گفته او، باید منتظر وقوع فرونشست‌های بیشتری در زمین‌های ایران بود چرا که نتیجه مدیریت غلط منابع آبی و پیامدهای ناگوار آن به‌ویژه حفر چاه‌های مجاز و غیرمجاز هر روز آشکارتر می‌شود. وقتی بی‌هیچ ضابطه و معیاری، چاه عمیق و نیمه‌عمیق حفر می‌شود تا کشاورزی ناپایدار توسعه یابد، آبخوان‌ها خالی می‌شود، سطح آب‌های زیرزمینی پایین می‌رود و در نتیجه ۲۳۰دشت حاصلخیز کشور دچار بحران خواهد شد. 

با این حال اما خطر فرونشست زمین‌ها در اصفهان به قدری می‌تواند فاجعه‌بار باشد که احمدرضا طاهری‌اصل، رئیس کمیسیون انرژی، محیط‌زیست، استاندارد و مصالح ساختمانی سازمان نظام‌مهندسی کشور، مسئولان را از شدت گرفتن این پدیده بیم داده است چرا که ساختمان‌های مسکونی در برخی از مناطق اصفهان بر روی خاک سستی بنا شده که سفره‌های خالی زیر زمینی مسبب این سستی هستند و به طور قطع در گذر زمان وزن ساختمان‌ها به سمت پایین کشیده خواهد شد و شاهد فروریختن ساختمان‌ها و خطر مرگ ساکنان خواهیم بود؛ اتفاقی که اکنون با ایجاد ترک‌های کج در داخل ساختمان‌ها، دیوارها، گوشه بین سقف و دیوار و ... به وضوح دیده می‌شود.

او در گفت‌وگو با ایسنا با تاکید بر اینکه فرونشست زمین و ساختمان‌های مسکونی در اصفهان موضوعی جدی است، اظهار کرد: پیش از خشکی زاینده‌رود، چاه‌های فلمن از رودخانه تغذیه می‌کردند، اما امروز با خشکی زاینده‌رود، تمام این چاه‌ها خشک شده‌اند و به نوعی خشکی رودخانه فرونشست زمین را تشدید کرد. وی افزود: طی سال‌های گذشته عمق چاه‌هایی که مردم به خصوص برای کشاورزی حفر کرده‌اند از حدود ۲۰ تا ۵۰ متر به ۲۰۰ تا ۳۰۰ متر رسیده و حتی به آب‌های شور رسیده‌ایم و این علامت‌ها نشان می‌دهد که بیشتر آب‌های شیرین و قابل دسترسی اصفهان را استفاده کرده‌ایم.

رئیس کمیسیون انرژی، محیط‌زیست، استاندارد و مصالح ساختمانی سازمان نظام ‌مهندسی کشور با تاکید بر اینکه آب‌های موجود در زمین را بیشتر از توان مصرف کرده‌ایم و امروز خاک دچار پوکی شده است، گفت: این اتفاق در شهر دامنه نزدیکی داران به وضوح دیده می‌شود تا جایی که شاهد یک و نیم متر فرونشست زمین بودیم و خانه‌ها از هم جدا شدند. متاسفانه این اتفاق نیز در اصفهان در حال وقوع است و اگر چاره‌اندیشی نکنیم به طور قطع حادثه وخیمی رخ خواهد داد. طاهری با اشاره به اینکه شرایط ساختمان‌ها و فرونشست آنها متفاوت است،

گفت: تمام ساختمان‌ها از فرونشست به یک شکل آسیب نمی‌بینند و احتمال دارد ساختمانی که با فونداسیون خوب بنا شده و به نوعی مقاوم در برابر زلزله است، حتی بعد از فرونشست کل ساختمان به صورت یکپارچه پایین می‌رود که این نیز خطر بزرگی است. وی با بیان اینکه در حال حاضر زمین‌های اطراف اصفهان دچار فرونشست شده‌اند، تاکید کرد: خشکی زاینده‌رود فرونشست زمین را بیشتر کرد. از سوی دیگر این اتفاق به دلیل برداشت‌های بی‌رویه کشاورزان از چاه‌ها و آب‌های زیر‌زمینی سرعت بیشتری به خود گرفت.

با وجود چنین خطراتی که از ابتدای بروز خشکسالی در اصفهان پیش‌بینی آنها ممکن بود، لزوم هرگونه اقدام پیش‌گیرانه از سوی مسئولان مطالبه می‌شود که البته طرح‌های بسیاری برای نجات زاینده‌رود در طی سالیان اخیر از سوی متولیان مطرح شده که هر کدام از آنها یا به دلیل نداشتن پیوست فرهنگی یا پیامدهای منفی اجتماعی که به همراه داشته، بدون نتیجه باقی مانده است. آخرین طرح مطرح شده که با عنوان «احیا زاینده رود، نجات گاوخونی و بقای اصفهان» از سوی استاندار سابق اصفهان، محسن مهرعلیزاده مطرح شد بنا دارد که از مشکلات و معضلات زیست‌محیطی اصفهان بکاهد.

گرچه اجرایی شدن این طرح حالا با رفتن او از استانداری معلوم نیست که پا برجا بماند یا نه اما رئیس کمیسیون انرژی، محیط‌زیست، استاندارد و مصالح ساختمانی سازمان نظام‌مهندسی کشور درخصوص این طرح هفت ماده‌ای گفته است: این طرح بیشتر مربوط به اصفهان است و شاید به طور کامل نتواند از فرونشست زمین در کل استان جلوگیری کند. وی با تاکید بر اینکه با احیای زاینده‌رود نمی‌توان نسبت به حل این مشکل به طور کامل دست یافت، ادامه داد: البته این طرح پیشنهادی برای تغذیه منابع آب‌های زیرزمینی تاثیر ندارد و تنها می‌تواند پارک‌ها و درختان اطراف زاینده‌رود را نجات دهد. 

اما چه راه حلی می‌تواند اصفهان را از خطر فرونشست نجات دهد؟ فریاد پرهیز، رئیس اداره مطالعات و برنامه ریزی شهری شهرداری اصفهان در این رابطه گفته است: «امکان سنجی، صرفه جویی و کاهش مصارف آب صنعتی و کشاورزی می‌تواند در شرایط اضطراری برای مصارف شرب و شهری گره گشا باشد و در نجات زاینده‌رود نیز مفید واقع شود. بدیهی است که روند کنونی یعنی حذف حقابه محیط زیست و استحصال و عملاً تخریب منابع آب زیرزمینی که جهت پاسخ به نیازهای شرب و شهری است، بدترین راه ممکن است که به هیچ عنوان توصیه نمی‌شود.» وی افزوده: «با توجه به شرایط عمومی حوضه آبریز زاینده‌رود، به ویژه وضعیت اقلیمی و بومی شکننده شرق اصفهان، ضرورت اتخاذ تمهیداتی توسط طرح‌های فرادست و مقیاس‌های ملی و منطقه‌ای در زمینه تثبیت جمعیت، توسعه سکونت‌گاه‌ها، تثبیت اراضی غیربیابانی (جلوگیری از پیشروی کویر) و تثبیت پوشش‌های گیاهی در شرق اصفهان الزامی است.» رئیس اداره مطالعات و برنامه‌ریزی شهری شهرداری اصفهان تاکید کرده: «به نظر می‌رسد تاکنون اقدام‌های بنیادی به خصوص در زمینه محدود کردن جمعیت، مصارف صنعتی- کشاورزی و شهری برای مقابله با بحران زاینده‌رود انجام نشده است.»

زهرا داستانی