گاز اشک‌آور در بیمارستان سینا؛ سهوِ لجستیکی یا نقضِ حریم حقوق بشری؟

اقتصاد۲۴ نوشت: در حالی که هنوز افکار عمومی تحت تأثیر اخبار نگران‌کننده ورود نیرو‌های امنیتی به بیمارستان امام خمینی (ره) ایلام در روز‌های گذشته قرار دارد، حوادث امروز در قلب تهران و در محوطه بیمارستان سینا، موج جدیدی از تردید‌ها را برانگیخته است. انتشار تصاویر نفوذ گاز اشک‌آور به حریمی که طبق تمام موازین اخلاقی و بین‌المللی باید مأمنِ بی‌طرف باشد، پرسشی اساسی را پیش روی نخبگان و جامعه قرار داده است: آیا ما با یک خطای محاسباتی در میانه درگیری‌های شهری رو‌به‌رو هستیم یا مرز‌های اخلاقیِ صیانت از مراکز درمانی در حال جابه‌جایی است؟

روایت رسمی از وقایع امروز

دانشگاه علوم پزشکی تهران در اطلاعیه شفاف‌سازی خود، ماجرای امروز را به واکنشی ناخواسته نسبت داد؛ روایتی که بر اساس آن، پرتابه‌های گاز اشک‌آور توسط معترضان و برای دور کردن از محل تجمع به سمت محوطه بیمارستان هدایت شده‌اند. با این حال، تکرار این دست وقایع در فاصله زمانی بسیار کوتاه - تنها چند روز پس از حادثه ایلام که منجر به دستور صریح وزیر بهداشت برای پیگیری شد- نشان می‌دهد که حتی اگر تعمدی در کار نباشد، «سهوِ لجستیکی» در مجاورت مراکز درمانی به بهای گزافی تمام می‌شود که مستقیماً با جان و سلامت آسیب‌پذیرترین قشر جامعه در ارتباط است.

از منظر حقوق بشری و منشور‌های اخلاق پزشکی، بیمارستان یک «منطقه سپید» محسوب می‌شود که تحت هیچ شرایطی نباید ترکشِ منازعات سیاسی و امنیتی به ساحت آن اصابت کند. ورود مواد شیمیایی و ملتهب‌کننده به فضایی که بیماران تنفسی، قلبی و سالخوردگان در آن بستری هستند، فراتر از یک اتفاق لجستیکی، نقضِ حقِ بنیادینِ امنیتِ درمان است. تداخل فضای درگیری با فضای درمان، نه تنها فرآیند حیاتی امدادرسانی را مختل می‌کند، بلکه اعتماد عمومی به نهاد درمان را به عنوان آخرین پناهگاهِ بی‌طرف در بحران‌ها، خدشه‌دار می‌سازد.

ضرورت بازنگری در پروتکل‌ها

آنچه امروز در بیمارستان سینا رخ داد، ضرورتِ بازنگری فوری در شیوه‌های مدیریتِ بحران در اطراف مراکز حساس را گوشزد می‌کند. صیانت از حرمتِ بیمارستان نباید به یک موضوعِ ثانویه تبدیل شود؛ چرا که در تلاطمِ خیابان، بیمارستان تنها نقطه‌ای است که در آن «انسان» فارغ از هرگونه تعلق و جبهه‌بندی، باید احساس امنیت مطلق کند. انتظار می‌رود دستگاه‌های مسئول با درس گرفتن از وقایع ایلام و تهران، پروتکل‌هایی سخت‌گیرانه وضع کنند تا تضمین شود که اکسیژنِ بیمارستان‌ها، هرگز با دودِ سیاست و باروتِ درگیری آلوده نخواهد شد.

بررسی مفهوم "ناخواسته" در روایت رسمی و ادراک عمومی

آسیانیوز نوشت: واژه "ناخواسته" که دانشگاه علوم پزشکی تهران به کار برده، کلیدواژه اصلی این روایت است. از منظر مدیریتی و حقوقی، این واژه تلاش دارد بین "اقدام عمدی علیه بیمارستان" و "پیامد جانبی یک عملیات در مجاورت آن" تمایز قائل شود. این تمایز، از نظر مسئولیت حقوقی و سیاسی می‌تواند بسیار مهم باشد. با این حال، از منظر ادراک عمومی و کادر درمان، ورود گاز به محوطه بیمارستان—خواه عمدی یا غیرعمد—یک "واقعیت خطرناک و غیرقابل قبول" است. تفاوت روایت رسمی و تجربه زیسته در اینجاست: برای مسئولان، تأکید بر قصد و نیت است، اما برای پزشک، پرستار یا بیمار حاضر در صحنه، نتیجه نهایی و تأثیر فیزیکی گاز مهم است. این شکاف ادراکی می‌تواند به بی‌اعتمادی دامن بزند، مگر اینکه اقدامات جبرانی و پیشگیرانه محکمی برای آینده انجام شود.

مسئولیت‌پذیری همگانی و خطاب دوگانه اطلاعیه

نکته قابل تأمل در اطلاعیه، خطاب دوگانه و مسئولیت‌پذیری مشترکی است که مطرح می‌کند. از یک سو، از "نیروهای انتظامی" خواسته شده که از شکل‌گیری تجمع یا اقدام تنش‌زا در اطراف بیمارستان جلوگیری کنند که به معنای لزوم اتخاذ تاکتیک‌هایی است که مراکز درمانی را در معرض تهدید قرار ندهد. از سوی دیگر، این درخواست متوجه "معترضان" نیز شده است. این رویکرد، سعی دارد بیمارستان را به عنوان یک "منطقه بی‌طرف" و فرافکنی معرفی کند که تمام گروه‌ها در قبال امنیت آن مسئولند. این موضع، اگرچه از نظر اخلاقی و حرفه‌ای کاملاً درست است، اما در عمل و در جریان یک درگیری خیابانی پرشور، کنترل حرکت جمعیت یا مسیر اثر گاز اشک‌آور می‌تواند بسیار دشوار باشد. این بیانیه در واقع یک "تذکر اصولی" است، اما تضمین عملی آن نیازمند پروتکل‌های مشخص هماهنگی بین نهادهای امنیتی و دانشگاه‌های علوم پزشکی است.

تبعات ورود گاز اشک‌آور به محیط بیمارستان و نقض حریم درمان

ورود گاز اشک‌آور به حریم یک بیمارستان، صرفاً یک مزاحمت فیزیکی نیست، بلکه نقض چند اصل بنیادین است: اول، اصل امنیت بیماران که بسیاری از آنها در شرایط حساس و با سیستم تنفسی آسیب‌پذیر بستری هستند. گاز می‌تواند وضعیت آنها را بحرانی کند. دوم، اصل حرمت و آرامش محیط درمان که برای بهبودی بیماران ضروری است. سوم، اصل ایمنی کادر درمان که باید در محیطی امن به وظایف حیاتی خود بپردازند. چهارم، اصل بی‌طرفی و مصونیت مراکز درمانی در حقوق بین‌الملل بشردوستانه که اگرچه عمدتاً در مورد جنگ‌ها مطرح است، اما در درگیری‌های داخلی نیز یک استاندارد اخلاقی جهانی محسوب می‌شود. این اتفاق، صرف نظر از نیت، این اصول را خدشه‌دار کرده و می‌تواند به عنوان یک "خط قرمز" در مدیریت بحران‌های شهری ثبت شود.

چالش مدیریت بحران و ارائه روایت واحد در فضای به هم پیوسته

این رویداد، چالش بزرگ‌تری را در مدیریت ارتباطات بحران نشان می‌دهد. زمانی که ویدئوهایی از یک حادثه در فضای مجازی پخش می‌شود، سرعت ارائه توضیح رسمی و قانع‌کننده بسیار مهم است. دانشگاه علوم پزشکی تهران با انتشار این اطلاعیه سعی کرده یک روایت رسمی و مبتنی بر "علت فنی و جغرافیایی" ارائه دهد تا شایعات درباره حمله عمدی را خنثی کند. موفقیت این روایت به اعتبار نهاد ارائه‌دهنده و پذیرش آن توسط افکار عمومی بستگی دارد. با این حال، در فضای قطبی شده، ممکن است این توضیح از سوی برخی کافی به نظر نرسد و خواسته شود اقدامات تنبیهی یا اصلاحی برای جلوگیری از تکرار مشخص شود. اینجا نقش نهادهای ناظر مستقل یا سازمان‌های نظام پزشکی در بررسی موضوع و ارائه گزارش بی‌طرف می‌تواند به شفافیت و اعتمادسازی کمک کند. درس اصلی این است که در شهرهای به هم پیوسته امروز، هیچ حادثه‌ای نمی‌تواند کاملاً مخفی بماند و مدیریت بحران نیازمند تفکر یکپارچه و در نظر گرفتن تمام مراکز حساس است.