روزنامه پیام ما نوشت: سد زایندهرود، یکی از مهمترین منابع آب آشامیدنی، کشاورزی و صنعتی استان اصفهان، این روزها تصویری جدید از اثرات رفتار انسانی بر محیطزیست به نمایش گذاشته است. پژوهشی تازه که برای نخستین بار «پراکنش مکانی میکروپلاستیکها در رسوبات سطحی مخزن سد زایندهرود» را بررسی کرده، نشان میدهد ذرات ریز پلاستیکی در همه بخشهای پشت سد وجود دارد؛ پدیدهای که میتواند پیامدهای محیطزیستی مهمی برای اکوسیستمهای آبی و سلامت عمومی داشته باشد.
آلودگی پنهان در رسوبات سد
در این مطالعه، از ۲۰ ایستگاه نمونهبرداری در طول دریاچه سد زایندهرود، بیش از هزار و ۲۷۸ ذره میکروپلاستیک (پلاستیکهای < پنج میلیمتر) از رسوبات سطحی جمعآوری شد. این ذرات در دستههای مختلفی از نظر شکل، رنگ و اندازه قرار داشتند، با فراوانی بیشتر در بخشهایی که آب رودخانه وارد مخزن میشود؛ یعنی جایی که فعالیت انسانی و منابع آلاینده بیشتر است.
این ذرات غالباً در گروههای رشتهای (الیافی) حدود ۶۵ درصد، بیشکل حدود ۲۸ درصد قرار دارند. رنگهای غالب آنها قرمز، زرد و آبی و اندازه بیشتر ذرات بین ۱۲۵ تا ۵۰۰ میکرون (بسیار ریز) بود.
طیفسنجی مادونقرمز نشان داد ترکیب شیمیایی این ذرات هم متنوع است؛ از پلیپروپیلن (PP)، پلیوینیلکلراید (PVC) تا پلیاتیلن (PE) و حتی پلیاسترهای آروماتیک در میان آنها یافت شده است. اینها پلیمرهایی هستند که در بستهبندیها، محصولات مصرفی روزمره، لولهها و الیاف لباسها کاربرد گسترده دارند؛ یعنی دقیقاً همان منابعی که زندگی روزمره ما را شکل میدهند.
الگوی پراکنش، از سازه سد تا ورودی رودخانه
یکی از نتایج مهم این پژوهش نشان میدهد تراکم میکروپلاستیکها در رسوبات از دیواره سد بهسمت ورودی رودخانه افزایش مییابد. این الگو بهروشنی بیانگر آن است که منابع آلودگی در بخشهای بالادست رودخانه بهویژه در مناطقی با فعالیت انسانی بیشتر نقش تعیینکنندهای در ورود و تجمع این ذرات ریز دارند. در همین راستا، یکی از کارکردهای کمتر دیدهشده سد زایندهرود، مدفونسازی و بهنوعی انباشت این آلایندههای نوظهور در رسوبات مخزن است. کارکردی که اگرچه میتواند از انتشار فوری آنها در پاییندست جلوگیری کند، اما خود ضرورت مدیریت جدیتر منابع آلودگی در حوضه آبریز را برجستهتر میکند.
چرا این ذرات اهمیت دارند؟
میکروپلاستیکها، اگرچه بسیار ریز هستند و بخشی از آنها با چشم غیرمسلح دیده نمیشوند، اما در محیط آثار گسترده و پایداری از خود بر جای میگذارند. آنها میتوانند وارد بدن موجودات آبزی شوند، در زنجیره غذایی تجمع یابند و در طول زمان به سلامت انسان و کیفیت آب آسیب برسانند.
نتایج بررسی رسوبات سد زایندهرود وقتی معنا پیدا میکند که در کنار یافتههای جهانی قرار گیرد. مطالعات انجامشده در مخازن سدها، دریاچهها و رودخانههای مختلف جهان نشان میدهد تجمع میکروپلاستیکها در رسوبات یک الگوی فراگیر است، اما شدت آن از منطقهای به منطقه دیگر تفاوت قابلتوجهی دارد. در مخازن بزرگ و پرجمعیت جهان، گزارشهایی از هزاران تا دهها هزار ذره میکروپلاستیک در هر کیلوگرم رسوب خشک ثبت شده است. برای مثال، در برخی سدها و دریاچههای صنعتیشده در شرق آسیا، تراکم ذرات پلاستیکی در رسوبات بسیار زیاد است که با فعالیتهای شهری، صنعتی و ورود گسترده زبالههای پلاستیکی مرتبط دانسته میشود. در اروپا و آمریکای شمالی نیز مطالعات متعددی وجود میکروپلاستیکها را در رسوبات رودخانهها و مخازن تأیید کردهاند. بااینحال، در بسیاری از این مناطق بهدلیل سیستمهای جمعآوری و مدیریت مطلوب، میانگین آلودگی در برخی حوضههای آبریز نسبت به مناطق پرتراکم شهری کمتر گزارش شده است؛ هرچند همچنان قابلتوجه و نگرانکننده است.
در مقایسه، میزان آلودگی میکروپلاستیکی در رسوبات، سد زایندهرود در سطح متوسط جهانی قرار میگیرد؛ کمتر از برخی مخازن بسیار آلوده در کشورهای صنعتی و پرجمعیت، اما همتراز یا بالاتر از برخی منابع آبی در مناطق کمجمعیتتر. مقایسه دادهها حاکی از آن است که اگرچه میزان آلودگی میکروپلاستیکی در سد زایندهرود در بالاترین سطوح جهانی قرار نمیگیرد، اما وجود گسترده میکروپلاستیکها در تمام نقاط بررسیشده پشت سد، نشانه یک روند هشداردهنده است. بهعبارتدیگر، سد زایندهرود بخشی از یک مشکل جهانی است و بدون مدیریت کاهش مصرف و دفع پلاستیک، احتمال افزایش این آلودگی در آینده بسیار بالاست.
یافتههای این پژوهش یک پیام روشن دارد؛ آلودگی میکروپلاستیکی نتیجه مستقیم رفتار انسانی است؛ از مصرف پلاستیکهای یکبارمصرف تا دفع و مدیریت نامناسب زبالهها. برای کاهش این آلودگی و جلوگیری از ورود ذرات ریز پلاستیک به منابع آبی، نیازمند اقداماتی ساده اما مؤثر هستیم.
این اقدامات شامل کاهش مصرف پلاستیکهای یکبارمصرف، تفکیک و بازیافت مسئولانه زبالهها، استفاده از جایگزینهای قابلاستفاده دوباره، مدیریت دقیق منابع ورودی آلودگی در بالادست رودخانهها و حذف پلاستیکهای تجدیدناپذیر میشود.
این تغییرات بهظاهر کوچک میتوانند بهطور مؤثری از ورود میکروپلاستیکها به منابع آبی جلوگیری و در بلندمدت به حفظ سلامت اکوسیستمها و انسان کمک کنند. سد زایندهرود، بهعنوان یکی از منابع حیاتی آب در مرکز ایران، امروز همچون آینهای از رفتار ما با پلاستیکها عمل میکند؛ تصویری روشن که نشان میدهد تا زمانی که در شیوه مصرف و دورریز پلاستیک تجدیدنظر نکنیم، آلودگی ریز و خاموش پلاستیکی همچنان در آبها انباشته خواهد شد و دیر یا زود پیامدهای آن را در محیطزیست و زندگی روزمره خود خواهیم دید.
یافتههای محلی از سد زایندهرود در کنار شواهد جهانی، یادآور این واقعیت است که آلودگی میکروپلاستیکی صرفاً یک مسئله منطقهای نیست، بلکه چالشی جهانی مرتبط با سبک زندگی است که نیازمند اقدام جمعی، مدیریت مسئولانه و کاهش تدریجی وابستگی به پلاستیک است؛ اقدامی ضروری برای جلوگیری از ورود بیشتر این ذرات به آبها، اکوسیستمها و زنجیره غذایی.
- 12
- 6
