روزنامه پیام ما نوشت: تعطیلات فروردین را میتوان مهمترین فصل سفر عمومی و معتبرترین شاخص برای سنجش حالوهوای گردشگری داخلی دانست. فصلی که قشر متوسط فرصتی برای فاصله گرفتن از روزمرگی پیدا میکند و هر تغییری در رفتار سفر ایرانیان، پیش از هر زمان دیگری در این مقطع خود را نشان میدهد. مرکز پژوهشهای مجلس سال گذشته در گزارشی اعلام کرده بود با تضعیف وضعیت معیشتی خانوارها، الگوی سفرهای نوروزی بهسمت کاهش مدت اقامت، حذف هزینههای جانبی و حتی حذف کامل سفر تغییر کرده است. حالا پس از سالی پرالتهاب و تلخ و با شدت گرفتن تورم و بالا رفتن بیسابقه هزینههای زندگی و مشکلات معیشتی مردم، دادههای یکی از پلتفرمهای رزرو آنلاین اقامتگاه و روایتهای میدانی فعالان گردشگری نشان میدهد نوروز پیش رو متأثر از وقایع و شرایط اقتصادی امسال است. سفر و بهطورکلی بخش گردشگری وضعیت چندان امیدوارکنندهای ندارد. جامعه هنوز از آسیبهای جنگ و ناآرامیها و وقایع سال ۱۴۰۴ بیرون نیامده و به نظر میرسد سایه حوادث امسال همچنان بر گردشگری سنگینی خواهد کرد.
گزارشها نشان میدهند پس از کرونا در ایران بخش قابلتوجهی از جامعه، بهدلیل مشکلات اقتصادی و کاهش قدرت خرید، سفر را از سبد هزینهای خود حذف کردهاند. براساس همین مطالعات الگوی سفر خانوارها بهسوی سفرهای کمهزینه و کوتاهمدت تغییر کرده است. سال گذشته مرکز پژوهشهای مجلس در گزارشی اعلام کرد در سال ۱۴۰۰ حدود ۷۰ درصد خانوارها اصلاً به سفر نرفتهاند؛ این یعنی بخش گستردهای از جامعه، سفر را بهعنوان بخشی از سبک زندگی کنار گذاشته است. همچنین، گزارشها نشان میدهند خانوارهایی که خودروی شخصی ندارند، تا ۷۶ درصد کمتر از سایر خانوارها به سفر رفتهاند. این موضوع بهوضوح نشاندهنده رابطه مستقیم وضعیت معیشتی و امکان سفر در ایران است. با تشدید تورم در سالهای بعد از انجام این پژوهش؛ به ویژه امسال که بحران اقتصادی رکوردهای بسیاری را شکست؛ به یقین وضعیت سفر هم به همان نسبت دستخوش تغییر شده است.
نوروز بیرمق یا نوروز امیدوار؟
نوروز همیشه فصل نجات گردشگری بوده؛ مقطعی که بسیاری از فعالان این بخش زیان ماههای کمرونق را جبران میکردند. حالا اما بعد از سالی سخت و در آستانه نوروز ۱۴۰۵، نشانهها حکایت از بحرانی عمیق دارند؛ بحرانی که هم در دادههای آماری دیده میشود و هم در روایتهای میدانی.
پلتفرم رزرو آنلاین جاباما، در گزارشی از دادههای بازار اقامتگاهها، اعلام کرده است تقاضای رزرو برای نوروز ۱۴۰۵ در بهمنماه، نسبت به مدت مشابه سال گذشته حدود ۲۵ درصد کاهش داشته؛ این درحالیاست که بازار در دیماه ۱۴۰۴ به نقطهای بحرانیتر رسیده بود و افت تقاضا در برخی مقاطع به حدود ۶۵ درصد نسبت به سال قبل میرسید. هرچند در هفتههای اخیر این شکاف تا حدی ترمیم شده، اما فاصله بازار با سطح معمول سال گذشته همچنان محسوس است. براساس این گزارش، جنوب کشور بیشترین ریزش تقاضا را در این مقطع ثبت کرده و بازار تهران و مناطق مرکزی هم سیر نزولی داشتند. در فصل پرسفر جنوب -که ماههای دی و بهمن و اسفند و تعطیلات فروردین است- برخی اقامتگاهها و فعالان گردشگری در شهرها و جزایر جنوب کشور پیشازاین گفته بودند تمام رزروها لغو شده و تا پایان فروردین هیچ تور و رزروی ندارند.
دادههای آماری وقتی کنار روایت فعالان این حوزه قرار میگیرد، ابعاد انسانیتری پیدا میکند. گفتوگو با سه اقامتگاه در سه نقطه مختلف کشور، نشان میدهد دستکم تا زمان تنظیم این گزارش هنوز تعطیلات فروردین از آمارها و شرایط سالهای گذشته عقب است. در شهداد، اقامتگاهی که در سالهای گذشته در هفته اول اسفند تمام روزهای فروردینش رزرو میشد، امسال تنها دو روز رزرو دارد. در عقدای اردکان، رزرو نوروزی هنوز به ۱۰ درصد نرسیده و تماسها بیشتر به پرسوجوی قیمت محدود مانده است. در قلعهبالای شاهرود، هم هنوز رزروها آغاز نشده و بومگردیها امید به روزهای آخر سال و مسافران عبوری دارند. در شمال کشور، اقامتگاههایی که با ۹۰ درصد اشغال نوروز را پشت سر میگذاشتند، حالا رزرو کمتر از ۱۰ درصد دارند.
بومگردیهایی که قرار بود نماد توسعه محلی و گردشگری پایدار باشند، حالا در شرایطی هستند که هر از گاهی آگهی فروش یکی از آنها در گروههای مجازی منتشر میشود و برخی مدیران برای تمدید مجوز اقدام نمیکنند و چشماندازی که ترسیم کردهاند، تعطیلی و کوچ اجباری از این حوزه است. با وجود این شرایط و آمارهایی که از وضعیت کلی اقامتگاههای کشور در دست است، پلتفرم جاباما با اینکه تصویر بازار اقامتگاهها را فراتر از افت تقاضا دانسته و آن را بیشتر بحران معیشتی میزبانها میداند، معتقد است نوروز ۱۴۰۵ آخرین امید برای نجات معیشت شاغلان در اقامتگاههای بومگردی است که زندگیشان به این حوزه گره خورده است.
میزبانی با حاشیه سود کمتر
«سرور اسکندری»، مدیر اقامتگاه کاشکیلو در شهداد، با اشاره به کاهش چشمگیر میزان رزروهای نوروزی میگوید: «در مقایسه با سال گذشته، با افت شدید تقاضا مواجهایم. در سالهای گذشته معمولاً در اسفندماه تمامی روزهای فروردین رزرو میشد، اما امسال تا این لحظه [هفته اول اسفند] تنها برای دو روز از فروردین رزرو ثبت شده است.» او دلایل این کاهش را مجموعهای از عوامل اقتصادی و اجتماعی میداند و توضیح میدهد: «مسائل اقتصادی و تنگناهای معیشتی باعث شده است مردم کمتر به سفر بروند. قشر متوسط که معمولاً بیشترین سفرهای نوروزی را انجام میداد، امسال بهدلیل فشارهای اقتصادی و شرایط روحی حاکم بر جامعه، سفر را کنار گذاشته است. جامعه امروز با نوعی افسردگی جمعی مواجه است؛ مردم در اولویتبندیشان تأمین معیشت را مقدم بر سفر میدانند.»
بهگفته اسکندری، گروهی از اقشار برخوردار هم که توان مالی سفر دارند، معمولاً سفرهای خود را در ماههای بهمن و اسفند انجام میدهند. بااینحال، اسکندری تأکید میکند: «من هیچوقت ناامید نمیشوم. معتقدم اگر دری وجود دارد، امیدی هم برای گشوده شدن آن هست. امیدواریم این امید دوباره به جامعه بازگردد و مردم به سفر فکر کنند.» او از آمادگی اقامتگاهها برای همراهی با مسافران در شرایط سخت اقتصادی میگوید: «ما نوروز امسال مثل سالهای گذشته افزایش قابلتوجه قیمت نداریم و تا جایی که امکان دارد با مهمانانمان کنار میآییم. همکاران هم میتوانند با در نظر گرفتن حاشیه سود کمتر، به رضایت مهمانان توجه بیشتری داشته باشند.» بومگردیها در روزهای جنگ هم کنار مردم ایستادند و برخی از آنها بهصورت داوطلبانه و رایگان به مسافرانی که از شهرهای هدف حمله بهویژه تهران مراجعه میکردند، خدمات اقامت و پذیرایی ارائه کردند.
نوروز با اشغال ۱۰ درصد ظرفیت
«امین بیطرف»، مدیر اقامتگاه خالومیرزا در عقدا، درباره وضعیت رزروهای نوروزی میگوید: «از یک جهت، چون امسال نوروز با ماه رمضان همزمان نیست، شاید بتوان گفت شرایط کمی بهتر از سال گذشته باشد. بااینحال، تا این لحظه فقط حدود ۱۰ درصد ظرفیت برای نوروز رزرو شده، امیدمان به مسافران عبوری است که برای اقامت یا پذیرایی بیایند.» او با اشاره به روند سالهای گذشته میگوید: «معمولاً تا قبل از نوروز، هفته اول فروردین کاملاً رزرو میشد، اما امسال بیشتر تماسها در حد پرسوجو و گرفتن قیمت است و به رزرو قطعی نمیرسد.» او با تأکید بر اینکه در خالومیرزا افزایش قیمتی در بخش اقامت نداشتهاند، میگوید: «نرخ اقامت را دقیقاً مثل سال گذشته در نظر گرفتهام و هیچ افزایشی اعمال نکردهام. فقط در بخش غذا بهدلیل افزایش هزینهها امکان قیمتگذاری مشابه سال قبل وجود ندارد، اما هزینه اقامت بدون تغییر باقی مانده است.»
بیطرف درباره شرایط فعلی فعالیت بومگردیها و بهطورکلی گردشگری میگوید: «ماندن ما در این کار بیشتر از روی علاقهمندی است؛ چون شرایط طوری است که نمیتوان روی اقامتگاه بهعنوان منبع اصلی درآمد حساب کرد. اگر کسی بخواهد زندگیاش را فقط از این راه تأمین کند، با مشکل جدی مواجه میشود. این کار برای بسیاری از ما دلی است؛ من چون سالها برای این اقامتگاه زحمت کشیدهام، دلم نمیآید تعطیلش کنم. وگرنه در بهترین حالت از اینجا فقط هزینه پرسنل تأمین میشود و عملاً سود یا بازگشت سرمایهای در کار نیست. فعلاً بهصورت کجدار و مریز ادامه میدهم تا ببینم شرایط به کجا میرسد.»
امین بیطرف از کاهش شدید گردشگران خارجی و داخلی میگوید: «مدتهاست گردشگر خارجی نداشتهام. پیشتر گاهی برخی گردشگران حتی برای صرف غذا مراجعه میکردند، اما چند ماهی است که همان هم قطع شده است.» او با اشاره به فصل برداشت انار در آبانماه که هر سال یکی از دورههای پررونق سفر به عقدا است، میگوید: «امسال فقط حدود ۵۰ درصد ظرفیت اقامتی عقدا تکمیل شد. علت هم اتفاقات مختلف و تشدید گرانی و تورم است. در دو ماه اخیر که معمولاً پیک سفر به عقداست، حدود ۱۰ درصد ظرفیت اقامتی شهر پر شده.»
امید به مسافران دقیقه نودی
«حسین کیقبادی» یا «عمو حسین»، مدیر اقامتگاه تورانگشت قلعهبالا در شاهرود، را بسیاری از طبیعتگردان میشناسند. اقامتگاه او در نزدیکی پارک ملی توران پاتوق و محل اقامت بسیاری از علاقهمندان به طبیعت بوده. او حالا مدتی است کلید اقامتگاه را به یکی از اهالی روستا سپرده و به شهر کوچ کرده و گاهی به آن سر میزند، میگوید: «من از پایهگذاران بومگردی در قلعهبالا بودم و این کار را با علاقه شروع کردم، اما حالا مجبور به مهاجرت به شهر شدهام.»
او درباره وضعیت رزروهای نوروزی میگوید: «هنوز رزرو برای عید نداریم. البته بعضی مسافران دقیقه نود تصمیمشان را میگیرند و معمولاً هفته آخر سال یا حتی دو روز پایانی اسفند تماسها بیشتر میشود.» عموحسین با اشاره به تغییر الگوی سفر در سالهای گذشته توضیح میدهد: «پنج سال پیشتر، تورهای طبیعتگردی از طریق آژانسها از قبل رزرو میکردند و برنامهریزی داشتند، اما الان دیگر خبری نیست. گاهی دو مسافر یا چهار مسافر گذری میآیند. وضعیت کلی گردشگری مناسب نیست و با توجه به مشکلات اقتصادی، مردم حسابوکتاب میکنند و درنهایت در لحظات آخر تصمیم میگیرند سفر بروند یا نروند. ما با جاباما و اتاقک هم کار میکنیم، اما باز هم رزروها قطعی نیست؛ گاهی ثبت میشود و بعد لغو میشود یا پیام تأیید میآید و دوباره کنسل میشود.»
او درباره نرخ اقامت هم میگوید: «مثل سال گذشته برای هر نفر حدود ۲۵۰ هزار تومان برای اقامت در نظر گرفتهایم. برای سال بعد هم درنهایت شاید حدود ۵۰ هزار تومان به نرخها اضافه کنم، اما بیشتر از آن نمیشود. برای غذا هم اگر هزینه تمامشده دو برابر شود، من نمیتوانم قیمت را دو برابر افزایش دهم. باید طوری قیمتگذاری کنم که هم ضرر نکنم و هم مسافر توان پرداخت داشته باشد. به همین خاطر، عملاً سودی باقی نمیماند.»
عموحسین به سالهای ابتدایی فعالیتش اشاره میکند که بومگردی روستا رونق داشت و باعث تشویق روستاییها و راهاندازی بومگردیهای دیگر شد: «حدود ۱۴ سال پیش کار را شروع کردم؛ آن زمان از هر مهمان ۱۲ هزار تومان میگرفتم برای اقامت و سه وعده غذا. برای مهمان خارجی قیمت ۲۴ هزار تومان بود. در این سالها هم با اینکه تورم شدید بود؛ افزایش نرخها در اقامتگاههای قلعه بالا تدریجی بوده.»
در این روزهای تعلیق جامعه و خط پرنوسان خبرها از کشمکش سیاستمداران که روزی از شروع جنگ میگویند و روزی از بروز توافق؛ بلاتکلیفی جامعه به حدی است که فکر کردن و برنامهریزی برای تعطیلات کار سادهای نیست. با اینهمه، بسیاری از شاغلان بخش گردشگری چشم به همین روزنه کوچک امید دارند تا شاید بخشی از زیانهای انباشته یک سال پرتبوتاب و داغ را جبران کنند. هنوز کسی نمیداند سیاست و مردانش چه خوابی برای این مردم دیدهاند. هنوز مشخص نیست اسفند چطور طی خواهد شد و فروردین چطور آغاز؛ فقط تعلیقی پررنگ در تمام زندگی، خود را به لحظههایمان تحمیل میکند.
- 14
- 5
