یکشنبه ۲۷ خرداد ۱۴۰۳
۰۰:۲۲ - ۱۸ اسفند ۱۴۰۰ کد خبر: ۱۴۰۰۱۲۱۶۵۰
اندیشه سیاسی

مصدق، ملی‌گرا يا اصلاح‌طلبی پراگماتيسم

دكتر محمد مصدق,55 امين سالروز درگذشت زنده‌ياد دكتر محمد مصدق

زنده‌ياد دكتر محمد مصدق در ۲۹ ارديبهشت ۱۲۶۱ هجري شمسي برابر با ۲۰ مه ۱۸۸۲ ميلادي در تهران به دنيا آمد. پدرش ميرزا ابراهيم آشتياني از پيروان ميرزا تقي‌خان اميركبير و از رجال تجددطلب و وزير دفتر استيفاء در دوران ناصري و مادرش ملك‌تاج‌خانم نجم‌السلطنه از نوادگان عباس‌ميرزا قاجار و بنيانگذار بيمارستان نجميه تهران بود. پس از تحصيلات ابتدايي و به دنبال مرگ پدر در سال ۱۲۷۱ هجري شمسي با وجود سن كم به اشتغال شغل پدري درآمد و پس از چند سال اشتغال به منظور تحصيل در رشته علوم سياسي وارد مدرسه تازه‌تاسيس علوم سياسي در تهران شد.

سال‌ها قبل از جنگ جهاني اول جوان لاغر اندامي به نام محمدخان با كلاه مقوايي و سرداري در ميان دانشجويان فرانسوي به دليل نظم و انضباط فكري و درسي و همچنين سريع اللهجه و زود عصباني شدنش به (موسيو موهامد) شهرت پيدا كرد ودر سال ۱۲۹۳ هجري شمسي با رساله‌اي تحت عنوان كاپيتولاسيون و ايران موفق به اخذ دكتراي حقوق از دانشگاه سوييس گرديد و در سي‌سالگي به عنوان جوان‌ترين وزير دادگستري وقت در كابينه مشيرالدوله و پس از آن به سمت والي فارس منصوب گرديد.

مصدق جوان و مشروطيت: 

در روز دهم تيرماه ۱۲۸۶ هنگامي كه كمتر از ۲۵ سال سن داشت با امضاء سوگندنامه به عضويت جامع آدميت در‌آمد و اين سرآغازي براي شروع مبارزات يك آزاديخواه مشروطه‌طلب بود.آزادي و مشروطه را به خاطر به دست آوردن كرسي نمي‌خواست اما چون در هر كشوري آزادي و دموكراسي به وجود احزاب سياسي و پويايي آنها گره خورده است در به وجود آوردن انجمن‌هاي مدافع آزادي و مشروطيت كوشش نمود.

كمتر از ۳۰ سال سن داشت كه به عنوان نماينده مردم اصفهان در مجلس انتخاب شد و در آنجا به دليل صغر سني با وجود آنكه برخي از افراد با همين سن به مجلس رفتند، وي از رفتن به مجلس به دليل احترام به قانون انصراف داد. به دليل تعلق خاطر شديدش به آرمان‌هاي انقلاب مشروطه نخستين كسي بود كه در برابر كودتاي سوم اسفند ۱۲۹۹ (كودتاي سيد‌ضياء) مقاومت كرد و در كابينه مشيرالدوله در سال ۱۳۰۲ به عنوان وزير امور خارجه، نخستين برخوردش با انگليسي‌ها در مورد دستيابي به جزاير ابوموسي و شيخ شعيب به‌وقوع پيوست و مانع از اشغال آن جزاير از سوي بريتانيا شد. در كابينه سردار سپه از پذيرش مناصب دولتي اجتناب كرد و از سوي مردم تهران در پنجمين دوره قانونگذاري به مجلس رفت و در آنجا به دليل درك درست از سياست‌هاي نيروهاي خارجي در تضعيف و تعديل مطالبات و آرمان‌هاي انقلاب مشروطه با تغيير سلطنت مخالفت كرد و پس از دوره ششم مجلس ضمن مخالفت با پهلوي اول و استعفاء كامل از تمامي مشاغل دولتي به احمدآباد رفته و مشغول كشاورزي مي‌گردد و سرانجام در سال ۱۳۱۹ در تهران توسط شهرباني وقت دستگير و به بيرجند تبعيد مي‌گردد.پس از اشغال ايران در شهريور ۱۳۲۰ آزاد گرديده و در سال ۱۳۲۲ به عنوان نماينده مجلس در دور چهاردهم از طرف مردم تهران انتخاب مي‌گردد و در آنجا قانون تحريم امتياز نفت را در دوران كابينه ساعد به تصويب مجلس مي‌رساند.

ملي شدن صنعت نفت و پيامدهاي آن

بر خاورميانه و معادلات جهاني: 

آهاي عبدالحسين خان: آيا اين انتخابات آزاد است ؟ آيا تو شرف داري؟...اين رفتار شجاعانه و اعتراض به انتخابات فرمايشي در راستاي تضعيف نهادهاي مدني و دستاوردهاي بزرگ انقلاب مشروطه تا دهه‌هاي متمادي و تاكنون در ذهن و انديشه تمامي دوستداران آزادي و وطن‌دوست تداعي مي‌شود. زنده‌ياد دكتر محمد مصدق پس از تشكيل مجلس انتصابي پانزدهم و رد صلاحيت نمايندگان مدافع حقوق ملت و آزادي در راستاي تصويب قرارداد گس-گلشاييان با دست محكم بر سينه عبدالحسين هژير نخست‌وزير وقت كوبيد و با فريادي بلند او را با آن گفته مذكور در سطور بالا مورد خطاب قرار داد. دولت بريتانيا كه منافع خود را با سرسختي‌هاي دكتر مصدق و يارانش و همچنين تصويب طرح تحريم امتياز نفت در كابينه ساعد در خطر مي‌ديد به سرعت به فكر اصلاحات جزيي و تجديد قرارداد ۱۹۳۳ به مدت ۲۵ سال ديگر با شركت ملي نفت ايران افتاد كه بتواند اين قرارداد را در مجلس فرمايشي تحت عنوان قرارداد گس-گلشاييان در غياب نمايندگان واقعي مردم به تصويب برساند، كه در نهايت با تشكيل جبهه ملي به رهبري دكتر محمد مصدق و فسخ قرارداد مذكور منجر به ارايه پيشنهاد ملي شدن صنعت نفت در ايران تحت عنوان ذيل گرديد.

«به‌نام سعادت ملت ايران و به منظور كمك به تامين صلح جهاني ما امضاء‌كنندگان ذيل پيشنهاد مي‌دهيم صنعت نفت ايران در تمامي نقاط كشور بدون هيچگونه استثنايي اعم از عمليات اكتشاف، استخراج و بهره‌برداري در دست دولت قرار گيرد.»

سرانجام نفت ايران ملي گرديد و تحولات سياسي در ايران همچون سبقه تاريخي گذشته خود منجر به تحولات بزرگ‌تر در منطقه گرديد.انديشه مصدق و يارانش سبب شكل‌گيري تفكرات ملي‌گرايي و ضد استعماري رهبران سه كشور (هندوستان- مصر-يوگسلاوي) جواهر لعل نهرو- جمال عبدالناصر-مارشال تيتو گرديد.در هند منجر به استقلال كامل هند از بريتانيا شد، در مصر كانال سوئز ملي گرديد و آثار آن در ذهن و انديشه ملت مصر به گونه‌اي بود كه روزنامه شرق‌الاوسط از جمال عبدالناصر تحت عنوان جوجه مصدق شرق ياد كرد و خبرنگار مصري هنگام توقف كوتاه دكتر مصدق در فرودگاه قاهره او را غرق در بوسه كرده و وي را باعث غرور و مباهات مشرق‌زميني‌ها دانست.سرانجام انديشه‌هاي ژرف و سرسختي دكتر مصدق و جبهه ملي منجر به شكل‌گيري جنبش غير متعهدها گرديد كه اولين واكنش ابرقدرت‌هاي جهاني از جمله بريتانيا و شوروي و متعاقب آن امريكا را در پي داشت. اقتصاد خسته و آسيب ديده بريتانيا از دو جنگ جهاني اول و دوم خود را بيش از گذشته وابسته به نفت ايران مي‌ديد. از ديگر سو اتحادجماهير شوروي علاوه بر تضعيف منافع اقتصادي خود در شمال ايران جنبش‌هاي ملي‌گرايانه در ايران و ساير كشورهاي خاورميانه و همچنين گرايش مردم به جبهه ملي ايجاد بدبيني به حزب توده را بر خلاف منافع خود مي‌ديد.امريكا نيز در سفر ۴۵ روزه هيات ايراني به امريكا پي برد كه مصدق بر سر منافع و اموال ملت اهل معامله و سازش نيست. ديري نپاييد كمپاني‌هاي بزرگ نفتي دنيا به اتفاق شوروي، بريتانيا، امريكا در راستاي منافع مشترك يكصدا در يك صف كمر به بستن براندازي دولت ملي و ابطال دستاوردهاي حاصل از آن نمودند.

دولت ملي در ايران سقوط كرد اما بسياري از دستاوردهاي ۲۷‌ماهه دولت زنده‌ياد دكتر محمد مصدق تا به امروز پابرجاست و هرگز قدرت‌هاي سلطه‌گر جهاني نتوانستند قراردادهاي نفتي ايران را به قرارداد ۱۹۳۳ بازگردانند. 

مصدق، ملي‌گرا يا اصلاح‌طلبي پراگماتيسم

در باب وطن پرستي‌ها، صداقت، رو راستي، شفافيت سلامت فكري و اخلاقي، پاك دستي، قانون مداري ونظم و انضباط كاري كه از بزرگ‌ترين ويژگي‌هاي مشترك همه نخبگان و قهرمانان ملي از جمله دكتر محمد مصدق سخن به وفور آورده‌اند، كه از آن جمله مي‌توان به گفته «سر آنتوني ايدن» نخست‌وزير وقت بريتانيا اشاره نمود كه گفت: «خبر سقوط دولت دكتر مصدق زماني به من رسيد كه با همسرم و پسرم در كشتي در درياي مديترانه مشغول استراحت بوديم. پس از مدت‌ها آن شب راحت خوابيدم».

دكتر محمد مصدق,55 امين سالروز درگذشت زنده‌ياد دكتر محمد مصدق

اما آنچه را كه بيش از پيش بايد به آن پرداخت نقش دكتر مصدق به معناي يك رفرميسم واقعي در درون ساختار حاكميت بود كه از اين منظر مي‌توان مصدق را در ميان تمامي رجال تاريخ ايران بي‌نظير دانست.مصدق به معناي واقعي كلمه فرزند خلف و راستين انقلاب مشروطه بود و هركجا هر كجي و ناراستي را بر خلاف قانون و دستاوردهاي بزرگ مشروطه مي‌ديد بر نمي‌تابيد.چون به درستي دريافته بود كه يگانه راه برقراري دموكراسي از راه نظم و انضباط و مدنيت مي‌گذرد و لازمه اين نظم قانون و برپايي عدالت و تعهد به آن است. ودر اين راستا در ابتدايي‌ترين گام مبارزات خود با تغيير سلطنت مخالفت كرد زيرا آن را بر خلاف مشروطه و در راستاي تعديل دستاوردها و آرمان‌هاي انقلاب و دروازه‌اي به سوي ديكتاتوري مستبدتر و مدرن‌تري مي‌دانست.

اولين بودجه منظم ايران را در مدت صدارت كوتاهش بر ولايت آذربايجان نهادينه كرد و اولين شرط خود را براي پذيرش اين صدارت استقلال كامل و تسلط بر نيروهاي دولتي در ولايت آذربايجان دانست و در زمان نخست‌وزيري ۲۷ ماهه خود با وجود تحريم‌هاي خارجي و تخريب‌هاي داخلي توسط نيروهاي وابسته به شاه و دربار و بدون فروش نفت بدون يك دهم كسري بودجه تنها بر پايه كشاورزي تثبيت كرد.قانون انتخابات شوراها و مجلس را اصلاح و سپس اقدام به قدرتمند‌تر كردن نهادهاي كوچك مدني و مردم‌نهاد كرد. در اولين اقدام راي به آزادي كامل مطبوعات، استقلال كانون وكلاء ايران و دادگستري و همچنين برداشتن عكس خود در كليه ارگان‌هاي دولتي نمود.پست وزارت جنگ را از شاه خلع كرده آن را مختص به نخست‌وزير دانسته و دست شاه و دربار را از اظهار در امور اقتصادي و سياسي مملكت كوتاه نمود و تنها آنها را به عنوان نماد هويت و تماميت ارضي كشور قابل احترام مي‌دانست و بر اساس اصل مشروطه هرگز خود را مخالف موجوديت و براندازي شاه از سلطنت نمي‌دانست و اين نگاهي است كه امروزه كشورهاي حوزه اسكانديناوي تحت عنوان دولت‌هاي رفاهي به سيستم اداره كشور دارند.

سرانجام بزرگ‌مرد ملي‌گرا و يكي از بزرگ‌ترين نمادهاي استعمارستيزي قرن بيستم پس از سال‌ها تحمل رنج و بيماري غربت در وطن در تاريخ ۱۴ اسفند ۱۳۴۵ در سن ۸۴ سالگي در زادگاهش احمدآباد ديده از جهان فرو بست.

منابع: روزهاي افتخار: دكتر عبدالرضا هوشنگ مهدوي

زندگينامه مبارزات سياسي دكتر مصدق: نصرالله شيفته

كودتا: يروند آبراهاميان

مصدق به معناي واقعي كلمه فرزند خلف و راستين انقلاب مشروطه بود و هركجا هر كجي و ناراستي را بر خلاف قانون و دستاوردهاي بزرگ مشروطه مي‌ديد بر نمي‌تابيد.چون به درستي دريافته بود كه يگانه راه برقراري دموكراسي از راه نظم و انضباط و مدنيت مي‌گذرد و لازمه اين نظم قانون و برپايي عدالت و تعهد به آن است.

خبرنگار مصري هنگام توقف كوتاه دكتر مصدق در فرودگاه قاهره او را غرق در بوسه كرده و وي را باعث غرور و مباهات مشرق‌زميني‌ها دانست.سرانجام انديشه‌هاي ژرف و سرسختي دكتر مصدق و جبهه ملي منجر به شكل‌گيري جنبش غير متعهدها گرديد كه اولين واكنش ابرقدرت‌هاي جهاني از جمله بريتانيا و شوروي و متعاقب آن امريكا را در پي داشت.

نویسنده: ارشك كياني

etemadnewspaper.ir
  • 9
  • 3
۵۰%
همه چیز درباره
نظر شما چیست؟
انتشار یافته: ۰
در انتظار بررسی:۰
غیر قابل انتشار: ۰
جدیدترین
قدیمی ترین
مشاهده کامنت های بیشتر
فردریش نیچه نگاهی ژرف به زندگینامه و اندیشه‌های فردریش نیچه

تاریخ تولد: ۱۵ اکتبر ۱۸۴۴

محل تولد: روکن، آلمان

حرفه: فیلسوف و منتقد فرهنگی

درگذشت: ۱۹۰۰ میلادی

مکتب: فردگرایی، اگزیستانسیالیسم، پسانوگرایی، پساساختارگرایی، فلسفه قاره‌ای

ادامه
هدیه بازوند بیوگرافی هدیه بازوند؛ بازیگر کرد سینما و تلویزیون ایران

تاریخ تولد: ۲۷ مرداد ۱۳۶۶

محل تولد: بندرعباس، ایران

حرفه: بازیگر سینما، تلویزیون و تئاتر

آغاز فعالیت: ۱۳۹۶ تاکنون

تحصیلات: فارغ التحصیل لیسانس رشته مهندسی معماری

ادامه
سانجیو باجاج بیوگرافی سانجیو باجاج میلیارد و کارآفرین موفق هندی

تاریخ تولد: ۲ نوامبر ۱۹۶۹

محل تولد: هندی

ملیت: هندی

حرفه: تاجر، سرمایه گذار و میلیارد 

تحصیلات: دکتری مدیریت از دانشگاه هاروارد

ادامه
محمد مهدی احمدی بیوگرافی محمدمهدی احمدی، داماد محسن رضایی

تاریخ تولد: دهه ۱۳۶۰

محل تولد: تهران

حرفه: مدیرعامل بانک شهر

مدرک تحصیلی: دکترای اقتصاد واحد علوم تحقیقات دانشگاه آزاد اسلامی تهران، کارشناسی ارشد علوم اقتصادی دانشگاه تهران، کارشناسی اقتصاد بازرگانی دانشگاه شهید بهشتی

نسبت خانوادگی: داماد محسن رضایی، برادر عروس قالیباف، برادر داماد رحمانی فضلی

ادامه
علی عسکری بیوگرافی علی عسکری سیاستمدار ایرانی

تاریخ تولد: ۱۳۳۷

محل تولد: دهق، اصفهان

حرفه: سیاستمدار، نظامی، مدیر ارشد اجرایی، مدیر عامل شرکت صنایع پتروشیمی خلیج فارس

آغاز فعالیت: ۱۳۶۲ تاکنون

تحصیلات: کارشناسی مهندسی برق - الکترونیک، کارشناسی ارشد مدیریت، دکتری مهندسی صنایع - سیستم و بهره‌وری

ادامه
ندا قاسمی بیوگرافی ندا قاسمی؛ بازیگر تازه کار و خوش چهره تلویزیون ایران

چکیده بیوگرافی ندا قاسمی

نام کامل: ندا قاسمی

تاریخ تولد: ۳۰ خرداد ۱۳۶۰

محل تولد: کرمانشاه

حرفه: بازیگر سینما، تلویزیون و تئاتر، مجری و صداپیشه

آغاز فعالیت: ۱۳۸۶ تاکنون

تحصیلات: دکترای شیمی آلی

ادامه
غلامعلی حداد عادل بیوگرافی غلامعلی حداد عادل؛ سیاستمدار ایرانی

تاریخ تولد: ۱۹ اردیبهشت ۱۳۲۴

محل تولد: تهران

حرفه: سیاستمدار ایرانی، عضور مجمع تشخیص مصلحت نظام، دانشیار بازنشسته دانشگاه، رئیس فرهنگستان زبان و ادب فارسی و بنیاد سعدی

آغاز فعالیت: ۱۳۵۷ تاکنون

حزب سیاسی: اصولگرا

تحصیلات: لیسانس و فوق لیسانس فیزیک از دانشگاه تهران و شیراز (پهلوی قدیم)، دکتری فلسفه از دانشگاه تهران

ادامه
عبدالله دوم پادشاه اردن بیوگرافی عبدالله دوم پادشاه اردن به همراه عکس های خانواده اش

تاریخ تولد: ۳۰ ژانویه ۱۹۶۲ (۶۲ ساله)

محل تولد: عمان، اردن

سمت: پادشاه اردن (از سال ۱۹۹۹)

تاجگذاری: ۹ ژوئن ۲۰۰۰

ولیعهد: حسین بن عبدالله دوم

همسر: رانیا عبدالله (ازدواج ۱۹۹۳)

ادامه
فرزان عاشورزاده بیوگرافی فرزان عاشورزاده تکواندوکار ایرانی

تاریخ تولد: ۵ آذر ۱۳۷۵

محل تولد: تنبکابن، مازندران

محل زندگی: آمریکا

حرفه: تکواندوکار

لقب جهانی: سونامی تکواندو جهان

ادامه

مجلس

دولت

ویژه سرپوش