به گزارش خبرآنلاین، بر اساس اظهارات مقامهای اسرائیلی و آمریکایی، دولت دونالد ترامپ با دولت جدید سوریه و اسرائیل به تفاهمهایی دست یافته است تا مواد هستهای باقیمانده از برنامه هستهای محرمانه رژیم بشار اسد از یک سایت مخفی در سوریه خارج شود. قرار است آژانس بینالمللی انرژی اتمی نیز در این روند نقش اصلی داشته باشد.
این توافق پس از ماهها رایزنی، تهدید و تلاشهای دیپلماتیک پشت پرده شکل گرفت؛ مذاکراتی که به گفته منابع آگاه، تا چند هفته پیش محرمانه باقی مانده بود و تاکنون گزارشی درباره جزئیات آن منتشر نشده بود.
اهمیت این پرونده از آنجا ناشی میشود که واشنگتن و آژانس بینالمللی انرژی اتمی تلاش کردند از طریق یک راهحل دیپلماتیک، مواد هستهای موجود در این سایت حساس را ایمن کنند و مانع از شکلگیری بحرانی شوند که میتوانست به رویارویی میان اسرائیل و سوریه منجر شود و حتی احتمال ورود ترکیه به ماجرا را نیز مطرح کند.
مقامهای آمریکایی این اتفاق را نشانهای از رویکرد دولت ترامپ در قبال سوریه میدانند و معتقدند روابط نزدیک واشنگتن با دولت جدید سوریه به آمریکا اجازه داده است یک بحران بالقوه خطرناک را پیش از تبدیل شدن به یک رویارویی جدی، مدیریت و خنثی کند.
در عین حال، پشت این توافق، ماهها تبادل تهدید و تلاش دیپلماتیک میان طرفهای مختلف جریان داشت؛ موضوعی که تا چند هفته پیش از افکار عمومی پنهان مانده بود.
برای درک اهمیت این پرونده، باید به سالها قبل بازگشت؛ زمانی که حکومت بشار اسد یک برنامه هستهای مخفی را دنبال میکرد که محور اصلی آن رآکتور هستهای الکِبَر (Al-Kibar) بود.
اسرائیل در سال ۲۰۰۷ این رآکتور را بمباران کرد و در نتیجه، بخش عمده برنامه هستهای سوریه از بین رفت. با این حال، همه آثار آن برنامه نابود نشد. چندین مرکز تحقیق و توسعه و همچنین سایتهای نگهداری و ذخیرهسازی مرتبط با این برنامه همچنان باقی ماندند؛ هرچند این تأسیسات عمدتاً غیرفعال بودند.
پس از سقوط رژیم اسد، آژانس بینالمللی انرژی اتمی با دولت جدید سوریه به توافق رسید. بر اساس این توافق، آژانس اجازه یافت از رآکتور الکِبَر و چند سایت دیگر که با فعالیتهای هستهای گذشته سوریه ارتباط داشتند، بازدید کند.
چارلز لیستر، پژوهشگر مقیم مؤسسه خاورمیانه، میگوید دولت جدید سوریه تمایل دارد پروندههای حساس بهجامانده از دوران اسد را تعیین تکلیف کند؛ از جمله پروندههای مربوط به برنامه هستهای و تسلیحات شیمیایی.
به گفته لیستر، این پروندههای حساس میتوانند تلاش دمشق برای بازسازی جایگاه بینالمللی سوریه را با مشکل مواجه کنند و به همین دلیل، دولت جدید این کشور انگیزه دارد آنها را حلوفصل کند.
در میان تأسیسات باقیمانده از برنامه هستهای سوریه، یک مکان بیش از دو سال است که توجه اسرائیل را به خود جلب کرده است؛ سایتی که با نام «سایت ۹۹» شناخته میشود.
به گفته دو مقام اسرائیلی، رژیم اسد در این محل مواد هستهای را نگهداری میکرد که بخشی از پروژه رآکتور هستهای الکِبَر بوده است.
یک مقام آمریکایی اعلام کرد این مواد شامل کیک زرد (Yellowcake) بوده است؛ مادهای پودری که از سنگ معدن اورانیوم به دست میآید و میتواند در مراحل بعدی فرآوری شود و در نهایت، در چارچوب چرخه سوخت هستهای، تحت فرآیند غنیسازی قرار گیرد.
این مقام آمریکایی همچنین گفت رژیم اسد سایر بقایا و «مواد باقیمانده» از سایت الکِبَر را نیز در «سایت ۹۹» نگهداری کرده بود.
با این حال، این مواد در شرایط موجود نمیتوانند برای ساخت یک سلاح هستهای مورد استفاده قرار گیرند. اما به گفته مقام آمریکایی، وجود آنها همچنان یک نگرانی امنیتی ایجاد میکند، زیرا میتوان از این مواد در ساخت «بمب کثیف» استفاده کرد.
بمب کثیف یک وسیله انفجاری متعارف است که برخلاف سلاح هستهای، انفجار هستهای ایجاد نمیکند، بلکه با انفجار مواد رادیواکتیو، آنها را در محیط پراکنده میکند و موجب آلودگی یک منطقه میشود.
مقامهای اسرائیلی همچنین گفتند نیروهای دفاعی اسرائیل مدت کوتاهی پس از سقوط رژیم اسد، ورودیهای این سایت را بمباران کردند تا از دسترسی به آن جلوگیری شود.
به گفته یک مقام آمریکایی، آمریکا و اسرائیل بیش از یک سال درباره بهترین راه برای برخورد با مسئله «سایت ۹۹» با یکدیگر مذاکره کردهاند.
در این مدت، مقامهای ارشد شورای امنیت ملی کاخ سفید و همتایان آنها در دفتر نخستوزیر اسرائیل از نزدیک روی این پرونده همکاری کردهاند.
موضوع برای اسرائیل آنقدر حساس بود که تلآویو به دولت ترامپ صراحتاً اعلام کرد باقی ماندن مواد هستهای در این سایت را تحمل نخواهد کرد.
مقامهای اسرائیلی حتی پا را فراتر گذاشتند و تهدید کردند اگر مواد هستهای از سایت خارج نشود، یا نشانهای مشاهده شود که سوریه در تلاش برای دسترسی به این مواد است، اسرائیل ممکن است بار دیگر این سایت را هدف حمله قرار دهد.
با این حال، یک مقام آمریکایی تأکید کرد که اگرچه اسرائیلیها نسبت به این موضوع نگرانی جدی داشتند، اما هیچگاه در آستانه بمباران سایت قرار نگرفتند.
در نهایت، واشنگتن و تلآویو به این جمعبندی رسیدند که بهترین راه، نه حمله نظامی، بلکه جلب «موافقت و همراهی» دولت سوریه برای خارج کردن مواد هستهای از سایت است.
به گفته یک مقام آمریکایی، هنگامی که دولت ترامپ این موضوع را با دولت سوریه مطرح کرد، مقامهای سوری اعلام کردند که از وجود مواد هستهای در این محل اطلاعی نداشتهاند.
یک مقام آمریکایی درباره محرمانه بودن این پرونده گفت: «افراد بسیار کمی در آمریکا، اسرائیل و سوریه از این موضوع اطلاع داشتند.»
این مقام آمریکایی در عین حال گفت واشنگتن توانسته است با حکومت پس از اسد رابطهای سازنده برقرار کند؛ رابطهای که در حل این پرونده نیز نقش مهمی داشته است.
او درباره همکاری با دولت جدید سوریه گفت: «وقتی در موضوعاتی با سوریها همکاری میکنیم، آنها شرکای خوبی هستند.»
اما پرونده «سایت ۹۹» در همین نقطه پایان نیافت. به گفته مقامهای اسرائیلی و آمریکایی، چند هفته پیش افرادی که از طرف اسرائیل این سایت را زیر نظر داشتند،
حرکتهایی را در منطقه شناسایی کردند که موجب شد مقامهای اسرائیلی به این نتیجه برسند که دولت جدید سوریه ممکن است از تفاهمهای قبلی عقبنشینی کرده و در تلاش باشد به مواد هستهای موجود در سایت دسترسی پیدا کند.
آکسیوس نوشته است که این تحول نگرانی اسرائیل را افزایش داد. مقامهای اسرائیلی حتی نگران شدند که ترکیه در تلاش برای کمک به دولت سوریه جهت دستیابی به مواد هستهای باشد.
در چنین شرایطی، احتمال تبدیل شدن یک پرونده محرمانه هستهای به یک بحران منطقهای افزایش یافت؛ بحرانی که میتوانست تنها به رابطه دمشق و تلآویو محدود نماند.
با این حال، واشنگتن تلاش کرد مانع از هرگونه اقدام نظامی شود.
یک مقام آمریکایی درباره نحوه برخورد اسرائیل با چنین اطلاعاتی گفت: «اسرائیلیها همیشه گزینههای مختلف را بررسی میکنند تا مطمئن شوند همهچیز درست به نظر میرسد و خوب است که این کار را انجام میدهند.»
دولت ترامپ در واکنش به نگرانیهای اسرائیل از این کشور خواست هیچ اقدامی انجام ندهد و در همین مرحله، آژانس بینالمللی انرژی اتمی نیز وارد روند حلوفصل موضوع شد.
نتیجه این رایزنیها، توافقی بود که سه هفته پیش میان آژانس بینالمللی انرژی اتمی و دولت سوریه به امضا رسید.
بر اساس این توافق، قرار است مواد هستهای موجود در «سایت ۹۹» از محل خارج شود.
با وجود اهمیت این توافق، کاخ سفید، آژانس بینالمللی انرژی اتمی و دفتر نخستوزیر اسرائیل از اظهارنظر درباره این پرونده خودداری کردند.
با وجود دستیابی به توافق، این پرونده هنوز به پایان نرسیده است. مقامهای آمریکایی میگویند عملیات مربوط به «سایت ۹۹» همچنان ادامه دارد و مواد هستهای هنوز از محل خارج نشدهاند.
به این ترتیب، توافق سه هفته پیش میان آژانس و دولت سوریه فعلاً نقطه پایان یک روند چندماهه نیست، بلکه آغاز مرحله عملیاتی خارج کردن این مواد از سایت است.
یک مقام آمریکایی درباره وضعیت فعلی گفت:«فکر میکنیم همه از نتیجه کار راضی هستند. امیدواریم بتوانیم روند خارج کردن مواد را بهزودی آغاز کنیم و پیش از پایان سال به آن خاتمه دهیم.»
به این ترتیب، پروندهای که از بقایای برنامه هستهای مخفی سوریه در دوران اسد آغاز شد و با نظارت اسرائیل، نگرانی درباره دسترسی دولت جدید سوریه و حتی احتمال نقشآفرینی ترکیه ادامه یافت، اکنون با ورود مستقیم آمریکا و آژانس بینالمللی انرژی اتمی وارد مرحله تازهای شده است؛ مرحلهای که هدف آن خارج کردن مواد هستهای از «سایت ۹۹» و جلوگیری از تبدیل این مکان مخفی به منشأ یک بحران جدید در منطقه است.
- 11
- 4
