جهان صنعت نوشت: محمدرضا عارف، معاون اول رییسجمهور پنجشنبه هفتهای که گذشت، در مجمع صنفی کانون استادان دانشگاه ایران برای سومینبار طی شهریورماهجاری بهخاطر بحران معیشتی از مردم عذرخواهی کرد. او البته پیش از این نیز به دفعات بههمیندلیل پوزشخواهی کرده است تا جایی که با نگاهی به نطقها و سخنرانی ازقضا پرشمار عارف، طی این دوسال و چندماهی که از آغاز به کار دولت چهاردهم میگذرد، درمییابیم که او بهطورمیانگین ماهی یکبار عذرخواهی کرده است. پوزشخواهی پرشماری که حالا خود به یک معضل تازه در دولت تبدیل شده، بهویژه آنکه این تنها آقای معاون اول رییسجمهور نیست که گاه و بیگاه و بدون آنکه تغییری در رفتار و کردار دولت رقم بخورد، صرفا از مردم عذرخواهی میکند بلکه شخص رییسجمهور هم تا دلتان بخواهد اهل عذرخواهی و عقبنشینی است.
در واقع اگرچه پوزشخواهی نشانه فروتنی در مقابل اشتباه است و گام نخست اصلاح عملکرد و جلوگیری از تکرار آن، وقتی این رفتار به یک رویه تکراری بدل میشود، خاصیت خود را از دست میدهد و به کلامی خالی از معنا تبدیل میشود. کلام و سخنی توخالی که معنایی جز عقبنشینی افراطی و بیحد و مرز از آن مستفاد نمیشود.
عارف و هنر پوزشخواهی پرشمار!
اما نکته جالب توجه در سخنان اخیر عارف این است که این سخنان علاوهبراینکه سومین پوزشخواهی صریح او طی همین چند هفته گذشته بود، بهنحوی اذعان و اعتراف به بیخاصیتبودن این پوزشخواهیهای پرشمار نیز بود. چنانکه او در همان نخستین جملات خود، با اذعان به اینکه دولت نتوانسته طی این ۲۶ماهی که مستقر شده، تعامل و رابطه منظمی را با تشکلهای دانشگاهی و بهخصوص کانون استادان داشته باشد و در نتیجه در استفاده از این «ظرفیت بینظیر» ناکام بوده، گفته «البته هنر ما ایرانیها توجیه است؛ الان اگر از من بپرسید، میگویم در طول دوسال گذشته کشور درگیر جنگ بوده.» ادعایی که دستکم از دومنظر، محلتامل است؛ اولا اینکه چندان دقیق نیست و نخستین جنگ که همان جنگ ۱۲روزه باشد، حدود یکسال و چند ماه پیش بهوقوع پیوست و در نتیجه دولت طی یکسال نخست فعالیتش، درگیر جنگ نبوده و ثانیا مصداق بیتوجهی به مسوولیتهاست، چراکه حتی اگر بپذیریم دولت از همان روز نخست فعالیتش هم درگیر جنگ بوده، باز به این معنا نیست که این دولت تقصیری در این وضعیت ندارد.
در واقع دولت هرچقدر هم که در بروز جنگ بیتقصیر باشد، در قیاس با مخاطبان خاص و عام سخنان عارف یعنی استادان دانشگاه حاضر در مجمع صنفی کانون و میلیونها شهروند ایرانی که از طریق رسانهها، مخاطب این سخنان هستند، مسوولیتی جدی برعهده دارد. بهبیان دیگر، اگرچه این جنگ کار دولت را دشوار کرده اما لازم به ذکر است که مردم اعم از استادان دانشگاه و دیگران عامل شکلگیری آن نبودهاند!
عارف در این سخنان نشان داده که بهمراتب از هر ایرانی دیگری «هنرمندتر» است؛ او توجیه عملکرد دولت را تا آنجا پیش برده که در ادامه حتی اینکه انتخابات ریاستجمهوری اخیر یک «انتخاباتزودهنگام» بوده را نیز بهعنوان بهانهای دیگر در توجیه عملکرد خود مورداشاره قرار داده و از آن عجیبتر در ادامه مدعی شده است «از همان روزها استفاده از ظرفیت دانشگاه با جدیت مطرح شد و به این نتیجه رسیدیم که هیچ اولویتی بالاتر از علم و فناوری نداریم!» نکته عجیب در این سریال پوزشخواهی عارفانه، آن است که او چندین و چندبار نیز تاکید کرده که پیوسته درحال عذرخواهی از مردم است. رویکردی که او بعضا آن را به رییسجمهور نیز نسبت داده و از جمله گفته «هم من و هم آقای رییسجمهور تاکنون چندینبار از مردم عذرخواهی کردهایم!»
سومین پوزشخواهی عارف از ابتدای شهریورماه
عارف همچنین این را که او و همکارانش در این دولت، چندان اهل «اتهامزنی به دولتهای پیشین» نیستند، بهعنوان یکی از دیگر مزیتهای دولت چهاردهم موردتاکید قرار داده و در ادامه گفته است «هنوز در هیچ زمینهای، نهفقط سیاسی بلکه در زمینههای صنفی، اجتماعی و فرهنگی، تشکلها خیلی نمیتوانند محوریت کار را برعهده بگیرند.» او البته توضیح نداده که چرا تشکلها قادر به فعالیت اصولی نیستند اما شاید مهمترین و بحثانگیزترین بخش سخنان عارف همان بخشی است که او از بحران اقتصادی و معیشتی میگوید و از مردم عذرخواهی میکند؛ آنهم بیآنکه دستکم در کلام، از احتمال تغییر در وضع اسفبار کنونی سخن بگوید.
او گفته «امروز همه میفهمیم در زمینه اقتصاد مشکل داریم؛ امروز مساله جدیمان گرانی است؛ راهکاری هم نیست که دوتا مدیر بنشینند و حل کنند.» معاون اول رییسجمهور سپس از مردم عذرخواهی کرده و گفته «شرمندهایم که امروز دخل و خرج مردم ـ بهخصوص حقوقبگیرها ـ جوابگو نیست. شما نمیتوانید با تورم ۲۰درصد، رشد ۵درصد داشته باشید. نمیتوانید با تورم ۴۰درصد، رشد ۲۰درصد دوسال گذشته را داشته باشید و نمیتوانید امسال با تورم بالای ۶۰، ۷۰ درصد، رشد ۲۰درصد حقوق بدهید؛ اینطور نمیشود زندگی کرد.» او همچنین گفته است «ما نمیخواهیم آینده را بدهکار کنیم، این را خطا میدانیم. نمیخواهیم انفال را بیاوریم و هزینه کنیم. ما نمیتوانیم نفت خام را بفروشیم، خرج کنیم؛ نفت خام متعلق به نسل آینده است. این بحث برای امروز هم نیست.
دانشگاه باید به ما کمک کند.» عارف ابراز امیدواری کرده است که «دشمن سر عقل بیاید و یک بار هم شده به میثاقش وفادار بماند و این یادداشت تفاهمی که امضا شده، عملی شود.» سخنانی که در واقع میتوان آن را تنها راهکار عملی معاون اول رییسجمهور برای عبور از بحران اقتصادی کنونی دانست هرچند او بلافاصله گفته «حالا سوال این است که اگر یادداشت تفاهم عملی شود، مساله تمام میشود؟! خیر! ما تازه مسالهمان با نظام سلطه شروع شده است!» بنابراین او حتی حاضر نیست دستکم در کلام خود، این مسالهای که کشور را در نیمقرن گذشته به این اوضاع رسانده، تمام کند و ترجیح میدهد با امیدواری نسبتبه اینکه همین «دشمنی» که از آن با عنوان «نظام سلطه» یاد میکند، «سر عقل بیاید!» از مردم عذرخواهی کند!
مروری بر سیاهه پوزشخواهیهای بیپایان عارف
چنانکه اشاره شد، این نخستینبار نیست که عارف بهخاطر اوضاع بحرانی اقتصاد و معیشت از مردم عذرخواهی میکند. او در همین شهریورماهی که هنوز هم به پایان نرسیده، دستکم سهنوبت از مردم عذرخواهی کرده و در نتیجه، این عذرخواهیهای عارفانه، عملا به یک رویه تبدیل شده است. رویهای که از همان نخستین روزهای کار دولت چهاردهم، وقتی هنوز وزیران پیشنهادی رایاعتماد نگرفته بودند و ترکیب دولت کامل نشده بود، آغاز شد. البته در آن زمان، این رفتار معاون اول و شخص رییسجمهور، با استقبال مثبت افکار عمومی مواجه شد. طبیعی هم بود که چنین شود. بهعنوانمثال، وقتی در روزهای آغازین شهریورماه ۱۴۰۳، معاون اول رییسجمهوری که هنوز یکماه هم از آغاز بهکارش نگذشته، بهخاطر «تاخیر در پرداخت خرید تضمینی گندم» از گندمکاران عذرخواهی میکند، طبیعتا امیدی در دل این کشاورزان زحمتکش نقش میبندد و خیال میکنند که این عذرخواهی به این معناست که دیگر شاهد این وضعیت نخواهند بود.
همانطورکه وقتی عارف در یازدهمین روز همان شهریور ۱۴۰۳، از خبرنگارانی عذرخواهی کرد که از ورودشان به مراسم معارفه چند تن از وزیران جلوگیری بهعمل آمد، این خبرنگاران امیدوار شدند که دستکم در دولت جدید، احترامشان حفظ میشود. اما در ادامه چه شد؟! رییسجمهور تا دوسال بعد، حتی حاضر نشد در یک نشست مطبوعاتی به سوالاتشان پاسخ دهد و نخستین تجربه از این دست جلسات نیز مردادماه امسال، آن هم به شکل و شمایلی کاملا امنیتی برگزار شد تا جایی که خبرنگاران حتی حق نداشتند، پاسخ سوالاتشان را ضبط کنند!
با اینهمه عذرخواهیهای عارف در سال نخست فعالیت دولت چهاردهم هنوز قابلتحمل بود و به آن شکل و شمایلی که اکنون شاهدیم، به یک رویه بیخاصیت تبدیل نشده بود. تا جاییکه طبیعتا وقتی اتفاق ناگواری میافتاد، او سعی میکرد با پوزشخواهی، فضای افکار عمومی را آرام کند. اقدامی مشابه آنچه در واپسین روزهای بهمنماه ۱۴۰۳ و در پی قتل امیرمحمد خالقی، دانشجوی دانشگاه تهران شاهد بودیم. این رویه حتی در سال ۱۴۰۴ یا بهبیان دقیقتر تا پایان نیمه نخست سال ۱۴۰۴ نیز ادامه داشت اما از پاییز و زمستان سال گذشته و بالا گرفتن بحرانهای معیشتی و اقتصادی، اوضاع تغییر کرد.
نخستینبار در میانه پاییز سالگذشته بود که عارف بهخاطر «مشکلات معیشتی» و مشخصا «ناتوانی دولت در انجام وظایف خود» و «ادای دینی» که به مردم دارد، از آنان عذرخواهی کرد. همان مردمی که تنها چند هفته پیش نیز شاهد پوزشخواهی آقای معاون اول بهخاطر «سیاستگذاری نادرست» بودند و همزمان، همین سخنان را از رییسجمهور و بعضی مسوولان دولتی نیز میشنیدند. سخنانی که بهویژه به این دلیل که هیچ قرابتی با رفتار و کردار مسوولان نداشت، همانند نمکی بود بر زخم ناسوری که روزگارشان را تیره و تار کرده بود. آن هم درحالیکه این رویه ناخوشایند و ناگوار، با سردتر شدن هوا و نزدیک شدن به میانه زمستان، با شدتی دوچندان ادامه مییافت. تاجاییکه در بیستودومین روز دیماه ۱۴۰۴، به فاصله تنها چند روز پس از اقدام دولت در «حذف ارز ترجیحی» و اوجگیری اعتراضات گسترده خیابانی، پاسخ عارف به معترضان این بود: «ما از مردم بارها عذرخواهی کرده و باز هم عذرخواهی میکنیم.»
با آغاز سال ۱۴۰۵، آشی که دولت برای ملت پخته بود، حتی شورتر هم شد؛ البته باتوجه به آنکه ایرانیان سال ۱۴۰۵ را زیر آتش جنگ آغاز کردند، نه دولتیها میتوانستند روزی چند بار سخنرانی کنند و از این عذرخواهیهای خشک و خالی تقدیم مردم کنند و نه البته مردمی که از دسترسی به اینترنت هم محروم شده بودند، حال و حوصله گوش دادن به این صحبتها را داشتند اما با فروکش کردن نسبی آتش جنگ، بار دیگر روند عذرخواهیها شدت گرفت و کار به جایی رسید که معاون اول رییسجمهور از نیمهشهریورماه جاری تاکنون دستکم سهبار از مردم بهخاطر «عدمتحقق افزایش متناسب کالابرگ با افزایش قیمتها»، «گرانی و مشکلات معیشتی» و «نخواندن دخلوخرج مردم با درآمد حقوقبگیران» عذرخواهی کرده است.
چالش پوزشخواهی در نیمه دوم عمر دولت
حال در شرایطی که هنوز چیزی در حدود نیمی از عمر دولت و معاونت اولی محمدرضا عارف باقی مانده، باید دید که آیا او و دیگر مسوولان دولت در ادامه این مسیر نیز همین رویه را دنبال خواهند کرد یا خیر! البته مردمی که بهشدت تحتفشار اقتصادی و معیشتی هستند، وقتی میبینند یک مقام عالیرتبه دولتی با آنان همدردی کرده و از آنان پوزش میخواهد، احساس آرامش میکنند اما اگر این رویه چنانکه در این دوسال نیز شاهد بودیم، به یک روند تکراری تبدیل شود، اوضاع متفاوت خواهد بود. آنگاه این پوزشخواهی پیدرپی نهتنها یاریگر مردم نخواهد بود بلکه در عمل به بار خاطرشان تبدیل شده و نمکی خواهد بود بر زخم ناسوری که روزگارشان را سیاه کرده است!
تمسخر افکارعمومی بهجای پوزشخواهی مسوولانه
غلامعلی جعفرزاده ایمنآبادی – واقعیت این است که فرهنگ پوزشخواهی مسوولان و مقامهای ارشد حاکمیتی فارغ از اینکه نوعی گرتهبرداری از رفتار و فرهنگ مدیریتی برخی کشورهای آسیایشرقی همچون ژاپن و کرهجنوبی هست یا نه، فرهنگی پسندیده و مطلوب است اما نکتهای که کمتر موردتوجه قرار میگیرد، این است که این عذرخواهی و پوزشخواهی با هدف جلوگیری و عدمتکرار رفتار سوء و خطای گذشته انجام میگیرد. در واقع فرهنگ پوزشخواهی صرفا نوعی پیشگیری از تکرار رفتار ناصواب است و ابدا به این معنا نیست که وقتی مدیری بهخاطر قصور یا تقصیری که مرتکب شده، عذرخواهی میکند، دیگر نباید موردبازخواست قرار گیرد و احیانا خسارتی بپردازد. به هر حال وقتی مرتکب اشتباهی میشوید، باید عذرخواهی کنید اما نه برای اینکه از پرداخت خسارت بگریزید. کمااینکه وقتی هنگام رانندگی بهطورسهوی تصادف میکنید، از راننده طرف مقابل یا عابری که با او تصادف کردهاید، عذرخواهی میکنید تا در ادامه، زمینه پرداخت خسارت را در شرایطی دوستانه و منطقی فراهم کنید.
پوزشخواهی و عذرخواهی در بحث حکمرانی و مدیریت یک ویژگی دیگر نیز دارد. به این ترتیب که وقتی مدیر یا حاکمی بهخاطر رفتار یا اقدامی در گذشته پوزشخواهی میکند، این عذرخواهی درواقع آغاز یک رویه حقوقی و اجرایی است که طی آن، ایرادها و مشکلاتی که منجر به شکلگیری و بروز آن خطا شده، شناسایی میشوند، راهکارهای موثر برای رفع آن ایرادها، ارائه و تبیین میشوند و با عملیکردن این راهکارها، جلوی تکرار آن خطا گرفته میشود. بهعنوانمثال وقتی یک مامور نیرویانتظامی مرتکب رفتاری ناشایست میشود، بالاترین مقام فرماندهی بهصورت عمومی از تمامی شهروندانی که بهطور مستقیم یا غیرمستقیم از رفتار ناشایست آن مامور آسیب دیدهاند، پوزش میخواهد و همزمان ترتیباتی را فراهم میآورد تا از تکرار آن قصور یا تقصیر جلوگیری بهعمل آید. نکته حائزاهمیت دیگر این است که این پوزشخواهی همچنین منافاتی با کنارهگیری یا برکناری مسوول یا مسوولان خاطی نیز ندارد و ممکن است کنارهگیری یا برکناری یک یا چند تن از مسوولان عالی، میانی یا زیرین در راستای اصلاح رویهها و ساختارها نیز در دستورکار قرار گیرد.
نکته حائزاهمیت در پوزشخواهی مکرر معاون اول رییسجمهور این است که بهنظر میرسد این عذرخواهی پیدرپی بیشتر با هدف عادیسازی یک رویه ناصواب و بهنحوی رسمیت دادن به مشکلات انجام میگیرد. تو گویی آقای عارف میگوید ما از مردم عذرخواهی میکنیم اما مردم باید به این وضعیت گرانی، تورم و بحران معیشتی و اقتصادی عادت کنند، چراکه از دست دولت کاری ساخته نیست. این شیوه و رویه پوزشخواهی نهتنها رویکرد و رفتاری مطلوب و پسندیده نیست بلکه بهشدت ناپسند و مذموم است. تا جایی که به نظر میرسد این پوزشخواهی بیشتر مصداق به سخره گرفتن مردم متین، وزین، محجوب و بااخلاق ایران است.
درواقع باید گفت اگر مسوول یا مسوولانی توانایی و قدرت کافی برای حل مشکلات مردم را ندارند، بهتر است بهجای آنکه پیوسته عذرخواهی کنند، از مسوولیت خود کنارهگیری کنند. چه آنکه به نظر میرسد مراد و مقصود ایشان از عذرخواهی، انتقال این پیام است که باوجود آنکه ما نیز واقفیم که قادر به حل مشکلات نیستیم اما شما چارهای جز تحمل ما ندارید و باید با این وضعیت نامطلوب کنار بیایید. با این حساب، پوزشخواهی رفتاری بسیار پسندیده و مطلوب است اما بهشرطیکه شاهد تکرار رفتار نادرست نباشیم، حال آنکه وقتی پوزشخواهی به این معنا باشد که قرار نیست چیزی تغییر کند، نهتنها رفتاری پسندیده نیست بلکه اساسا مصداق پوزشخواهی هم نیست بلکه نوعی تمسخر افکار عمومی و به سخره گرفتن شهروندان است.
- 13
- 2
