یکشنبه ۳۱ تیر ۱۴۰۳
۱۰:۴۸ - ۲۰ خرداد ۱۳۹۸ کد خبر: ۹۸۰۳۰۵۱۸۸
اندیشه دینی

گفت‌وگو با دکتر مهدی گلشنی پیرامون «مسأله شرّ» و دلیل وجود آن

چرا در این عالم درد و رنج هست؟

مهدی گلشنی,اخبار مذهبی,خبرهای مذهبی,اندیشه دینی

دکتر مهدی گلشنی بتازگی کتابی با عنوان «علم و دین در افق جهان‌بینی توحیدی» منتشر کرده که فصلی از آن را به «مسأله شر در جهان» اختصاص داده است. مسأله شر و دلیل وجود آن در جهان یکی از مسائل غامضی است که اندیشه دینی همواره با آن مواجه بوده و تلاش کرده پاسخی متقاعدکننده برای آن بیابد؛ چرا که همواره با این پرسش بنیادین مواجه می‌شوند که اگر خداوند قادر مطلق و خیرخواه مطلق و عالم مطلق است چرا باید شر و بلا و رنج و مرگ در جهان وجود داشته باشد. از آنجا که این امر دستاویزی برای ملحدان برای انکار خداوند می‌شد فلاسفه و متألهان در تاریخ اندیشه بسیار تلاش کردند تبیین کنند که وجود شرور، با قدرت، علم، عدالت و خیریت خداوند منافاتی ندارد. در این راستا، با دکتر مهدی گلشنی، استاد ممتاز دانشگاه صنعتی شریف و پایه‌گذار گروه فلسفه علم آن دانشگاه و عضو مؤسس «انجمن بین‌المللی علم و دین» و از اعضای شورای عالی انقلاب فرهنگی گفت‌وگویی انجام داده‌ایم که در ادامه می‌خوانید.

جناب دکتر گلشنی، تعریف و ماهیت «شرّ» چیست؟ و چطور در تضاد با «خیر» قرار می‌گیرد؟

بعضی فیلسوفان «خیر» را به امر وجودی، وجود مطلوب و لذت؛ و «شرّ» را به امر عدمی، فقدان کمال و رنج و درد و مصیبت نسبت می‌دهند.

در اثر جدیدتان «علم و دین در افق جهان‌بینی توحیدی»، علم تجربی بیشتر مدنظرتان بوده است یا علوم انسانی؟

به هر دو توجه داشته‌ام، چون علم فارغ از ارزش‌ها و مفروضات فلسفی (علی‌الخصوص متافیزیکی) نیست، که هر دو به حوزه علوم‌انسانی تعلق دارند. اینکه در بسیاری از محافل علمی، از جمله در کشور ما، این مطلب را نادیده می‌گیرند، ناشی از بی‌دقتی و غرق شدن در تخصص‌ها و حاکمیت جهان‌بینی سکولار است. خوشبختانه بعضی از سرآمدان علم معاصر به این نقص پی برده‌اند و قرار دادن علم تجربی تحت یک جهان بینی جامع را توصیه کرده‌اند.

در نسبت‌سنجی بین علم و دین، بعضی علم و دین را دو حوزه متعارض می‌بینند؛ برخی آنها را دو حوزه مستقل به شمار می‌آورند که به سؤالات متفاوتی پاسخ می‌گویند؛ گروهی به وجود حوزه‌های مشترک بین آنها قائلند و تعامل بین آنها را توصیه می‌کنند؛ عده‌ای هم به یکپارچگی آنها باور دارند و معتقدند که آنها نهایتاً به هم می‌رسند. شما رابطه این دو را در کتاب‌تان چگونه تبیین و تحلیل کرده‌اید؟

من علم را در طول دین می‌بینم، یعنی فعالیت علمی را یک نوع عبادت دینی می‌دانم اما با ابزارهای خاص خودش (تجربه، نظریه‌پردازی و الهام) و معتقدم که جهان‌بینی دینی (شامل مفروضات متافیزیکی دینی) باید بر آن حاکم باشد که ارزش‌ها، توفیق علم و... را توجیه کند. این نگرش در دوران تمدن اسلامی بر ذهن عالمان حاکم بود و در زمان حاضر نیز برخی از سرآمدان علم در غرب همین نگرش را دارند.

همیشه در جهان درد و رنج هست، مرگ و بیماری هست، ظلم و ستم هست، جهل و جنایت هست و بلایای طبیعی (مثل سیل و حریق و...) وجود دارد. این شرور از کجا نشأت می‌گیرد و در کنار عدالت و علم و قدرت خدا چگونه قابل توجیه است؟ فلاسفه و متألهان چگونه به آن پاسخ می‌دهند؟

موضوع شرّ و اقسام آن (شرور طبیعی، مابعدالطبیعی و اخلاقی) از قدیم مطرح بوده است و همواره دستاویز منکران وجود خداوند در استدلال علیه وجود خالق شده است. سخن آنان این است که شرور با عدالت و قدرت مطلقه و حکمت بالغه خداوند نمی‌خواند. از طرف دیگر، پیروان ادیان توحیدی، خصوصاً حکمای الهی، بر قدرت و علم و حکمت مطلقه خداوند اتفاق نظر دارند. پس وجود شرور توجیه لازم دارد.

فلاسفه اسلامی، نظیر ابن‌سینا و ملاصدرا، شرور را زمینه خوبی‌ها به حساب می‌آورند (خیرات اصیل‌اند و شرور طفیلی). اینها برای موجودات عالم پنج حالت را در نظر می‌گیرند؛

۱.موجودی که خیر محض است (مثل عقول یا نفوس کامل انسانی) ۲.موجودی که خیرش بر شرش غالب است. ۳. موجودی که خیرش برابر شرش است. ۴. موجودی که شرش بر خیرش غالب است. ۵. موجودی که شر محض است.

آنها تحقق سه نوع اخیر را بر خلاف حکمت بالغه الهی می‌دانند و عدم تحقق نوع دوم را که حاکی از ترک خیر کثیر به خاطر شر قلیل است، یک شر کثیر به حساب می‌آورند.

پیروان این دیدگاه معتقدند که تمامی شرور نهایتاً منجر به خیرات بالاتر می‌شوند؛ در این دنیا یا در آخرت. بعضی از فلاسفه غربی، نظیر سوین برن نیز همین نظر را دارند.

به طور خلاصه فیلسوفان متأله غربی و اسلامی، شرور را مقدمه حصول بعضی خیرات به حساب می‌آورند و همچنین شرور را نسبت به خیرات در کل عالم قلیل تلقی می‌کنند و این جهان دارای شرور را از جهان فاقد شرور بهتر می‌دانند.

فلاسفه متأله چه فواید و دلایلی را برای وجود شرور در عالم ذکر می‌کنند؟

اغلب آنان برای توجیه شرور در عالم ۴ دلیل عمده اقامه می‌کنند: اولاً بلایا و مصیبت‌ها، مردان خدا را بیشتر متوجه خدا می‌کند و روح آنان را صفا می‌بخشد و به آنان اطمینان می‌دهد.

دوم اینکه انسان در رویارویی با مصائب، ذهن خود را به‌کار می‌اندازد و به مقام و منزلت بالا می‌رسد.

سوم، مصائب، انسان را در برابر حوادث بردبار می‌سازد و انسان‌ها را بر آن می‌دارد که در پی دفع آفات باشند و این خود می‌تواند به پیشرفت علم و فناوری کمک کند.

چهارم، «مرگ» در صورتی شر به حساب می‌آید که انتهای زندگی انسان باشد، ولی اگر این زندگی مقدمه یک زندگی ابدی کامل‌تر باشد، این اشکال وارد نیست.

آیا چنین نگاهی با دیدگاه علم محور مبتنی بر تفکر و تکنولوژی که توانسته تا حدودی با پیش‌بینی و تمهیدات لازم، جلوی خسارات و بلایای طبیعی را بگیرد؛ در تقابل نیست؟

این دیدگاه هیچ منافاتی با کارآیی و کارکرد علوم تجربی ندارد.

بشر با پیشرفت علم و تکنولوژی تا حدودی بر طبیعت مسلط شده؛ این قاهریت همان‌طور که جلوی بسیاری از شرور و بلایای طبیعی مثل سیل و زلزله را گرفته، گاهی خود نیز به محیط‌زیست صدمات زیادی زده و منشأ شرور دیگری شده است. حال سؤال این است که چطور می‌توان گزاره‌های علمی و دینی را بهتر با یکدیگر سازگار کرد؟

ادیان، خصوصاً ادیان ابراهیمی، مخالف کاربرد علم و فناوری در جهت تخریب محیط‌ زیست و نابودی انسان‌ها هستند.

اینکه در قرون اخیر ابزارهای حاصل از علم در جهات مخرب به‌کار رفته به‌خاطر حاکمیت یک جهان‌بینی سکولار بر ذهن عالمان و حاکمان بوده است و البته گاهی هم به اسم دین تخریب‌هایی انجام شده است که در واقع تجاوز از دستورات دین بوده است. دین یک چتر جامع بالای ذهن عالمان نگه می‌دارد که در صورت مراعات آن از تخریب‌ها جلوگیری می‌شود یا آنها را به حداقل می‌رساند.

محمدصادق پورابراهیم اهوازی

iran-newspaper.com
  • 19
  • 5
۵۰%
همه چیز درباره
نظر شما چیست؟
انتشار یافته: ۰
در انتظار بررسی:۰
غیر قابل انتشار: ۰
جدیدترین
قدیمی ترین
مشاهده کامنت های بیشتر
بزرگمهر بختگان زندگینامه بزرگمهر بختگان حکیم بزرگ ساسانی

تاریخ تولد: ۱۸ دی ماه د ۵۱۱ سال پیش از میلاد

محل تولد: خروسان

لقب: بزرگمهر

حرفه: حکیم و وزیر

دوران زندگی: دوران ساسانیان، پادشاهی خسرو انوشیروان

ادامه
صبا آذرپیک بیوگرافی صبا آذرپیک روزنامه نگار سیاسی و ماجرای دستگیری وی

تاریخ تولد: ۱۳۶۰

ملیت: ایرانی

نام مستعار: صبا آذرپیک

حرفه: روزنامه نگار و خبرنگار گروه سیاسی روزنامه اعتماد

آغاز فعالیت: سال ۱۳۸۰ تاکنون

ادامه
یاشار سلطانی بیوگرافی روزنامه نگار سیاسی؛ یاشار سلطانی و حواشی وی

ملیت: ایرانی

حرفه: روزنامه نگار فرهنگی - سیاسی، مدیر مسئول وبگاه معماری نیوز

شغل های دولتی: کاندید انتخابات شورای شهر تهران سال ۱۳۹۶

حزب سیاسی: اصلاح طلب

یاشار سلطانیبیوگرافی یاشار سلطانی

ادامه
زندگینامه امام زاده صالح زندگینامه امامزاده صالح تهران و محل دفن ایشان

نام پدر: اما موسی کاظم (ع)

محل دفن: تهران، شهرستان شمیرانات، شهر تجریش

تاریخ تاسیس بارگاه: قرن پنجم هجری قمری

روز بزرگداشت: ۵ ذیقعده

زندگینامه امامزاده صالح

باورها و اعتقادات مذهبی، نقشی پررنگ در شکل گیری فرهنگ و هویت ایرانیان داشته است. احترام به سادات و نوادگان پیامبر اکرم (ص) از جمله این باورهاست. از این رو، در طول تاریخ ایران، امامزادگان همواره به عنوان واسطه های فیض الهی و امامان معصوم (ع) مورد توجه مردم قرار داشته اند. آرامگاه این بزرگواران، به اماکن زیارتی تبدیل شده و مردم برای طلب حاجت، شفا و دفع بلا به آنها توسل می جویند.

ادامه
شاه نعمت الله ولی زندگینامه شاه نعمت الله ولی؛ عارف نامدار و شاعر پرآوازه

تاریخ تولد: ۷۳۰ تا ۷۳۱ هجری قمری

محل تولد: کوهبنان یا حلب سوریه

حرفه: شاعر و عارف ایرانی

دیگر نام ها: شاه نعمت‌الله، شاه نعمت‌الله ولی، رئیس‌السلسله

آثار: رساله‌های شاه نعمت‌الله ولی، شرح لمعات

درگذشت: ۸۳۲ تا ۸۳۴ هجری قمری

ادامه
آپولو سایوز ماموریت آپولو سایوز؛ دست دادن در فضا

ایده همکاری فضایی میان آمریکا و شوروی، در بحبوحه رقابت های فضایی دهه ۱۹۶۰ مطرح شد. در آن دوران، هر دو ابرقدرت در تلاش بودند تا به دستاوردهای فضایی بیشتری دست یابند. آمریکا با برنامه فضایی آپولو، به دنبال فرود انسان بر کره ماه بود و شوروی نیز برنامه فضایی سایوز را برای ارسال فضانورد به مدار زمین دنبال می کرد. با وجود رقابت های موجود، هر دو کشور به این نتیجه رسیدند که برقراری همکاری در برخی از زمینه های فضایی می تواند برایشان مفید باشد. ایمنی فضانوردان، یکی از دغدغه های اصلی به شمار می رفت. در صورت بروز مشکل برای فضاپیمای یکی از کشورها در فضا، امکان نجات فضانوردان توسط کشور دیگر وجود نداشت.

مذاکرات برای انجام ماموریت مشترک آپولو سایوز، از سال ۱۹۷۰ آغاز شد. این مذاکرات با پیچیدگی های سیاسی و فنی همراه بود. مهندسان هر دو کشور می بایست بر روی سیستم های اتصال فضاپیماها و فرآیندهای اضطراری به توافق می رسیدند. موفقیت ماموریت آپولو سایوز، نیازمند هماهنگی و همکاری نزدیک میان تیم های مهندسی و فضانوردان آمریکا و شوروی بود. فضانوردان هر دو کشور می بایست زبان یکدیگر را فرا می گرفتند و با سیستم های فضاپیمای طرف مقابل آشنا می شدند.

فضاپیماهای آپولو و سایوز

ماموریت آپولو سایوز، از دو فضاپیمای کاملا متفاوت تشکیل شده بود:

ادامه
نیلوفر اردلان بیوگرافی نیلوفر اردلان؛ سرمربی فوتسال و فوتبال بانوان ایران

چکیده بیوگرافی نیلوفر اردلان

نام کامل: نیلوفر اردلان

تاریخ تولد: ۸ خرداد ۱۳۶۴

محل تولد: تهران 

حرفه: بازیکن سابق فوتبال و فوتسال، سرمربی تیم ملی فوتبال و فوتسال بانوان

سال های فعالیت: ۱۳۸۵ تاکنون

قد: ۱ متر و ۷۲ سانتی متر

ادامه
حمیدرضا آذرنگ بیوگرافی حمیدرضا آذرنگ؛ بازیگر سینما و تلویزیون ایران

چکیده بیوگرافی حمیدرضا آذرنگ

نام کامل: حمیدرضا آذرنگ

تاریخ تولد: تهران

محل تولد: ۲ خرداد ۱۳۵۱ 

حرفه: بازیگر، نویسنده، کارگردان و صداپیشه

تحصیلات: روان‌شناسی بالینی از دانشگاه آزاد رودهن 

ادامه
محمدعلی جمال زاده بیوگرافی محمدعلی جمال زاده؛ پدر داستان های کوتاه فارسی

تاریخ تولد: ۲۳ دی ۱۲۷۰

محل تولد: اصفهان، ایران

حرفه: نویسنده و مترجم

سال های فعالیت: ۱۳۰۰ تا ۱۳۴۴

درگذشت: ۲۴ دی ۱۳۷۶

آرامگاه: قبرستان پتی ساکونه ژنو

ادامه
ویژه سرپوش