کشف قدیمی‌ترین ابزار چوبی دنیا؛ میراث ۴۳۰ هزار ساله انسان در قلب یونان آشکار شد

به گزارش زومیت، کاوش‌های باستان‌شناسی در معدنی روباز در یونان به کشف دو جسم چوبی منجر شده است که با قدمتی بیش از ۴۰۰هزار سال، احتمالاً قدیمی‌ترین ابزارهای چوبی ساخته‌شده به دست بشر هستند. ابزارها که توسط گونه‌ای ناشناخته از انسان‌های باستانی (شاید اجداد نئاندرتال‌ها) صیقل داده شده‌اند، دیدگاه دانشمندان را درباره‌ی توانمندی‌های فنی ساکنان پیشاتاریخی اروپا دگرگون کرده است.

مصنوعات چوبی به‌جامانده از دوران پیشاتاریخ به‌شدت کمیاب هستند. درک لدر، باستان‌شناس اداره میراث فرهنگی نیدرزاکسن آلمان، معتقد است که هر یافته‌ی منفرد در این حوزه، ارزشی بی‌بدیل دارد. با‌این‌حال، شواهد نشان می‌دهد که خویشاوندان منقرض‌شده‌ی ما احتمالاً میلیون‌ها سال از چوب برای ساخت ابزار استفاده می‌کردند.

کاترینا هارواتی، استاد دانشگاه توبینگن آلمان، می‌گوید: «چوب احتمالاً قدیمی‌ترین نوع ابزاری است که نوع بشر از آن بهره برده است.» اما به دلیل فسادپذیری سریع چوب در محیط‌های طبیعی، دانش ما از این بخش از تاریخ همواره با محدودیت‌های جدی روبرو بوده است.

به‌گزارش نیوساینتیست، تیم تحقیقاتی به سرپرستی هارواتی، اشیاء ارزشمند را در محوطه‌ای موسوم به ماراتوسا ۱ کشف کردند. این محوطه‌ی باستانی که نخستین بار در سال ۲۰۱۳ در حوضه مگالوپولیس در جنوب یونان شناسایی شد، در واقع معدن روباز استخراج زغال‌سنگ قهوه‌ای (لیگنیت) است. فعالیت‌های معدنی در منطقه باعث شده لایه‌های رسوبی با قدمت نزدیک به یک میلیون سال نمایان شوند. هارواتی معتقد است که حفاری‌های صنعتی به باستان‌شناسان فرصت نادری داده تا به اعماق زمین و دوره‌های زمانی دسترسی پیدا کنند که در شرایط عادی برای همیشه مدفون باقی می‌ماندند.

حفاری‌های بین سال‌های ۲۰۱۳ تا ۲۰۱۹ در منطقه به نتایج خیره‌کننده‌ای ختم شد. باستان‌شناسان اسکلت تقریباً کامل یک فیل راست‌عاج (Palaeoloxodon antiquus) را یافتند که روی استخوان‌هایش آثار قصابی و سلاخی دیده می‌شد. در کنار فیل بقایای حیوانات دیگری مثل اسب آبی و بیش از دوهزار ابزار سنگی نیز به دست آمد. ترکیب گونه‌های گیاهی و جانوری کشف‌شده نیز نشان می‌دهد که منطقه در گذشته‌های دور، ساحل دریاچه‌ای باستانی بوده و اکوسیستمی غنی داشته است.

تعیین قدمت محوطه‌ی ماراتوسا ۱ با استفاده از چندین روش علمی پیشرفته انجام شد. دانشمندان با بررسی تغییرات میدان مغناطیسی زمین در لایه‌های رسوبی و سنجش آخرین زمانی که ذرات خاک در معرض نور خورشید بوده‌اند، سن اشیاء را حدود ۴۳۰هزار سال تخمین زده‌اند. این دوره با یکی از شدیدترین دوران‌های یخبندان در عصر پلیستوسن اروپا هم‌زمان بوده است. به‌نظر می‌رسد حوضه مگالوپولیس در آن دوران سرد، به‌عنوان پناهگاه اقلیمی عمل می‌کرده و آب‌وهوای ملایم‌تری نسبت به مناطق اطراف داشته است.

کالبدشکافی ابزارهای چوبی؛ از حفاری تا قصابی

تیم پژوهش از بین ۱۴۴ قطعه چوب جمع‌آوری شده، دو مورد را به‌عنوان ابزار دست‌ساز شناسایی کردند:

چوب‌دستی ۸۱ سانتی‌متری: این ابزار از تنه درخت توسکا ساخته شده است. بررسی‌های میکروسکوپی نشان می‌دهد که پوست درخت به‌طور کامل کنده شده و آثار صیقل‌کاری و ضربه برای شکل‌دهی به چوب روی آن مشهود است. یک سر چوب حالتی گرد دارد که احتمالاً به‌عنوان دسته استفاده می‌شده و سر دیگر آن تخت و فرسوده شده است. احتمالاً از این وسیله برای حفر زمین و بیرون‌کشیدن غده‌های خوراکی گیاهان استفاده می‌شده، اما قرارگیری آن در کنار استخوان‌های فیل، فرضیه‌ی استفاده برای تکه‌تکه‌کردن لاشه شکار را هم تقویت می‌کند.

قطعه چوبی اسرارآمیز: ابزار دوم کوچک‌تر است؛ قطعه‌ای از چوب بید یا صنوبر به طول ۵٫۷ سانتی‌متر که باز هم آثار تراش‌خوردگی روی آن دیده می‌شود. دانشمندان این ابزار را نوعی کاملاً جدید معرفی کرده‌اند که شاید برای پرداخت نهایی و تیزکردن ابزارهای سنگی کاربرد داشته است.

سؤال بزرگ اینجاست که چه کسی ابزارها را ساخته است؟ تا این لحظه هیچ بقایای انسانی در ماراتوسا ۱ یافت نشده است. با توجه به قدمت ۴۳۰هزار ساله‌ی محوطه، حضور انسان خردمند (Homo sapiens) عملاً منتفی است و برای نئاندرتال‌های کلاسیک نیز کمی زود به نظر می‌رسد. هارواتی می‌گوید: «فرضیه اصلی این است که ابزارها متعلق به گونه انسان هایدلبرگی (Homo heidelbergensis) یا پیش‌نئاندرتال‌ها هستند.» البته یونان همواره چهارراه مهاجرتی گونه‌های مختلف انسانی بوده و نمی‌توان با قطعیت مطلق در این‌باره سخن گفت.

رکورد قدیمی‌ترین ابزارهای چوبی پیش از این در اختیار نیزه کلکتون بریتانیا و نیزه‌های شونینگن آلمان بود. اما بازنگری در تاریخ‌گذاری نیزه‌های آلمانی، قدمت آن‌ها را به ۳۰۰هزار سال و حتی کمتر کاهش داده است. در حال حاضر، تنها آثار چوبی قدیمی‌تر از یافته‌های یونان، مربوط به محوطه‌ی باستانی آبشار کالامبو در زامبیا با قدمت ۴۷۶هزار سال است؛ هرچند آن یافته‌ها نه ابزار دستی، بلکه بقایای سازه‌های چوبی و ساختمان‌های اولیه محسوب می‌شوند. بنابراین، چوب‌دستی ماراتوسا ۱ اکنون به‌طور رسمی قدیمی‌ترین ابزار کار چوبی در تاریخ باستان‌شناسی جهان به شمار می‌رود.

گزارش یافته‌ها در نشریه‌ی PNAS منتشر شده است.