مسأله برپایی همهپرسی استقلال در حالی احساسات کردهای شهر اربیل، پایتخت اقلیم کردستان را برانگیخت که دولت مرکزی بغداد و جامعه بینالملل به این رأیگیری اعتراض کردند. امریکا سرمایههای دیپلماتیک را بسیج کرد تا اربیل را برای به تعویق انداختن این رأیگیری ترغیب کند. دیپلماتهای غرب پیشنهاد دیگری را ارائه کردند: رأیگیری را به تعویق بیندازید و با حضور میانجی وارد مذاکره با بغداد شوید. اما اربیل خود را برای همهپرسی آماده کرد.
این همهپرسی هرگز راه حلی جادویی برای پایان مذاکرات بر سر مسیر کردها برای تشکیل کشور نبوده است، اما تشدید مسائل اخیر از جانب همه طرفها، بحرانی قابل پیشبینی را با دورنمایی از جنگ ایجاد کرده است که ملیگرایی اعراب و کردها آن را شعلهور خواهد کرد.
روزنامه واشنگتن پست به پنج نکته درباره این رفراندوم پرداختهاست:
۱- کردها دچار اختلاف هستند
در اقلیم کردستان عراق، حمایت از رفراندوم در میان خطوط حزبی دچار اختلاف شده و شکاف میان آنها را تشدید کرده است. حامیان اصلی این همه پرسی، مسعود بارزانی، رئیس اقلیم کردستان عراق و حزب دموکرات کردستان هستند و استانهای اربیل و دهوک پایگاه پشتیبانی وی را شکل میدهند.
هر چند تقریباً همه کردها از پیگیری استقلال حمایت میکنند، جنبش تغییر که در سلیمانیه مستقر است، با زمانبندی و روند رأیگیری مخالف بوده و موافق پیشنهاد غرب است. در عین حال، حزب اتحادیه میهنی کردستان بر سر حمایت از همه پرسی، از درون دچار اختلاف شده است.
۲- خطرات افزایش یافته است
این رفراندوم که در ژوئن ۲۰۱۷ اعلام شد، فاقد هرگونه سازوکاری برای ایجاد یک دولت مستقل است. در روز پس از همه پرسی، هیچ تغییری در مرزها یا حاکمیت رخ نخواهد داد. در سطح ملی، آنچه از سوی اربیل بهعنوان یک تاکتیک سیاسی برای دستیابی به قدرت در مذاکرات استقلال از بغداد شناخته میشود، به رقابتی برد و باخت بر سر آینده عراق تبدیل شده است.
بسیاری از این واکنشها با هدف رفراندوم همسو نیستند. کردستان از همه طرف تحت فشار قرار گرفته است، گویی این رأیگیری بهانهای برای اعلام استقلال یک کشور است. ایران هشدار داده است که این مسأله ممکن است روابط امنیتی این کشور را با اقلیم کردستان تغییر دهد. فشار ترکیه در حال افزایش است و ایالات متحده تحت یک دیپلماتیک تهاجمی خواستار به تعویق انداختن رفراندوم است.
مجلس عراق هفته گذشته طی اقداماتی همه پرسی را مغایر با قانون اساسی این کشور دانست. مجلس عراق همچنین استاندار کرکوک را اخراج کرد، یک سمت قانونی که شورای استانی آن را تعیین میکند نه مجلس. اخیراً دادگاه عالی عراق نیز دستور داده است که همه پرسی به حالت تعلیق درآید.
این اقدامات، ملیگرایی کردها را برانگیخته است. این امر در مقابل، باعث افزایش نگرانی رهبران عرب در بغداد شده است. با توجه به اینکه خطر این رأیگیری اکنون بیشتر از گذشته است، هر دو طرف باور دارند که نمیتوانند آن را انکار کنند. این تحولات به یک بازی خطرناک شباهت دارد و مشخص نیست که کدام بازیکن نخست تغییر مسیر خواهد داد.
۳ - ایالات متحده کمکی نکرده است
رفتار امریکا در این بحران، به روابط آن با اربیل آسیب رسانده و نقش آن را بهعنوان یک میانجی معتبر تضعیف کرده است. این رابطه در طی سالهای اخیر به طور مداوم ضعیف شده است و کردها دهههاست که در مورد اهداف و اولویتهای ایالات متحده محتاط بودهاند. با این حال، کردها به امریکاییها بهعنوان میانجی بین اربیل و بغداد تکیه کردهاند که در گذشته مانع وقوع درگیریهای خشونتبار میان دو طرف شده است.
اما این بار، دیپلماسی امریکا نتوانسته است تنشهای ناشی از همه پرسی را آرام سازد. اعتراضات عمومی و شدید به رأیگیری عملاً نقش امریکا را بهعنوان یک داور مختل و هر گونه انگیزهای برای سازش را فروکش کرده است.
بارزانی در کمپینهای عمومی ناخشنودی خود از رفتار امریکا را پنهان نکرد و اعلام کرد که رفراندوم ادامه خواهد یافت.مخالفت علنی یک رهبر کرد با سیاست امریکا بیسابقه است. باوجود دریافت حمایت نظامی ایالات متحده، سرپیچی کردها از درخواستهای امریکا سه دلیل دارد. نخست، درحالی که جنگ علیه داعش همچنان ادامه دارد یا در صورتی که هرکدام از قدرتهای منطقه کردهای عراق را تهدید کنند ایالات متحده نمیتواند تضمینهای امنیتی را لغو کند.
دوم اینکه، کمکهای امریکا هرگز برای پیشبرد بلندپروازی کردها صورت نگرفته است، بلکه برای تأمین حمایت کافی برای شکست داعش ارائه شده است. در نهایت، ریسک سیاسی لغو کردن رأیگیری برای بارزانی، بیش از خطر از دست دادن حمایت خارجی خواهد بود.
۴-این رفراندوم نخستوزیر حیدر عبادی را تضعیف میکند
انگیزه اصلی مخالفت ایالات متحده با این همهپرسی، ترس از این بود که تلاشها برای حفظ نخستوزیر، حیدر العبادی را بهعنوان نخستوزیر عراق، پس از انتخابات ۲۰۱۸ آوریل دشوار کند. با این حال، فشارها علیه همه پرسی ممکن است آسیب بیشتری به فراخوان انتخاباتی حیدر العبادی وارد کند تا اینکه بغداد رویکرد اولیه خود را مبنی بر عدم حمایت از رأیگیری و اعلام «غیر قانونی» بودن آن حفظ کند.
هیچ دولتی پس از صدام بدون حمایت کردها تشکیل نشده است. اگر کردها با وجود تلاشهای حیدر عبادی برای متوقف کردن این همه پرسی آن را برگزار کنند او ضعیف به نظر خواهد رسید. علاوه بر این، کردها میتوانند از وزن انتخاباتی خود برای معامله با سایر نامزدها استفاده کنند.
۵- احتمال خشونت بشدت افزایش یافته است
گفتوگوهای صورت گرفته تاکنون تهدیدهای نظامی را در برداشته است. هیچ جایی بیش از شهر نفتخیز کرکوک که از سال ۲۰۱۴ تحت کنترل نیروهای کرد بوده است، بحران ساز نیست. تهدیدات بغداد و تهران خطر درگیریهای خشونتآمیز را افزایش داده است.
در آخر هفته گذشته، حیدر عبادی هشدار داد که ارتش عراق در واکنش به خشونتهای مربوط به همهپرسی برای مداخله آماده است. شبه نظامیانی که در خارج از کرکوک حضور دارند، تهدیدات خود را علیه نیروهای کرد اعلام کردهاند. در عین حال، بارزانی وعده دفاع از کرکوک را داده است.
با اوج گرفتن حس ناسیونالیسم کردها، حتی حوادث کوچک نیز میتواند پاسخهای گستردهای به دنبال داشته باشد. در تمام این مدت، داعش در استان کرکوک حضور دارد و میتواند از این اختلافات سود جسته و جنگی به راه بیندازد.
این افزایش سریع، نمونهای برجسته از الگوی حلزونی است، زیرا تهدیدات و اجبارهایی که برای کسب رضایت کردها مورد استفاده قرار میگیرد، در پایان فقط اهداف آنان را تقویت خواهد کرد. با وجود عدم اطمینان نسبت به نتیجه این کار، ممکن است پیش از رأیگیری تنشها کاهش یابد و همه طرفین همهپرسی را در دایره انتظارات اولیه آن باز تفسیر کنند.
مورگان کاپلان یکی از همکاران، فوق دکترای مؤسسه مطالعات جهانی در دانشگاه نورث وسترن است.
رمزی ماردینی یکی از همکاران غیرمقیم در شورای آتلانتیک و دانشجوی دکترای دانشگاه شیکاگو است.
- 18
- 6
