بازار ارز ایران در ماههای اخیر بار دیگر وارد دورهای از نوسان و بیثباتی شده؛ وضعیتی که نهتنها فعالان اقتصادی و تولیدکنندگان، بلکه مصرفکنندگان عادی را نیز با موجی از نگرانی و بلاتکلیفی روبهرو کرده است. افزایش قیمتها، ناپایداری نرخ ارز و تشدید انتظارات تورمی، فضای تصمیمگیری اقتصادی را بهشدت مختل کرده و چشمانداز روشنی از آینده پیشروی جامعه قرار نمیدهد.
کارشناسان اقتصادی معتقدند آنچه امروز بازار را بیش از هر عامل دیگری آزار میدهد، صرفاً افزایش قیمتها نیست، بلکه نبود ثبات و پیشبینیپذیری است؛ وضعیتی که برنامهریزی را برای همه سطوح اقتصادی، از بنگاههای بزرگ تا مصرفکنندگان خرد، دشوار کرده و فشار روانی گستردهای را به جامعه تحمیل کرده است.
در همین رابطه، مرتضی افقه، اقتصاددان، با نگاهی انتقادی به ریشههای بیثباتی موجود، مجموعهای از عوامل بیرونی و ساختاری را عامل اصلی وضعیت کنونی میداند و نسبت به تداوم و حتی تشدید این شرایط در صورت حلنشدن مسائل کلان سیاسی و اقتصادی هشدار میدهد. او معتقد است بدون رفع تحریمها و کاهش تنشهای منطقهای و فرامنطقهای، نمیتوان به ایجاد ثبات پایدار در بازار ارز و اقتصاد کشور امیدوار بود.
عوامل بی ثباتی ارز چه هستند؟
مرتضی افقه؛ کارشناس اقتصادی با اشاره به تداوم شرایط ناپایدار اقتصادی کشور به دیده بان ایران گفت: بعد از هشت سال تداوم فشارها و بهویژه پس از بازگشت ترامپ در سال گذشته، اضافه شدن جنگ ۱۲ روزه و خسارات ناشی از آن، بازگشت اسنپبک و از همه مهمتر در شرایط فعلی، تداوم وضعیت تهدید جنگ، فضای اقتصاد کشور را بهشدت ملتهب کرده است.
وی افزود: این تهدیدها هم از سوی اسرائیل و آمریکا و رسانههای خارجی بهطور مرتب تکرار میشود و هم در داخل، مقامات نظامی و سیاسی دائماً اعلام میکنند که میدانیم اسرائیل حمله میکند، آمادهایم و همین ادبیات، فضای جنگی را تشدید کرده است.
این اقتصاددان با تأکید بر آثار روانی این فضا اظهار کرد: چنین شرایطی نگرانی را هم برای تولیدکننده و هم برای مصرفکننده نسبت به آینده افزایش میدهد و باعث میشود سرمایهگذار به دنبال انتقال سرمایه خود به خارج از کشور باشد.
افقه تصریح کرد: همین موضوع تقاضا برای ارز را بالا برده و بخشی از بیثباتی، ناشی از افزایش یکباره نرخ تعادلی ارز است و بخش دیگر آن به کمبود بودجه و افزایش نقدینگی ناشی از استقراض از بانک مرکزی بازمیگردد.
وی ادامه داد: مجموعه این عوامل باعث ایجاد بیثباتی در قیمت ارز و سایر قیمتها شده و نارضایتی بازاریها هم در چنین شرایطی کاملاً طبیعی است.
افقه افزود: بیثباتی، فشار و استرسی که ایجاد میکند، بهمراتب بیشتر از بالا بودن صرف قیمت ارز است. اگر قیمت ارز روی یک عدد مشخص وحتی بالا باشد اما ثابت بماند، تولیدکننده و مصرفکننده بعد از مدتی خودشان را با آن وفق میدهند، اما وقتی بیثباتی حاکم میشود، نه تولیدکننده میتواند برای آیندهاش برنامهریزی کند و نه مصرفکننده امکان برنامهریزی دارد.
این اقتصاددان با اشاره به ابعاد روانی بحران گفت: این وضعیت بیش از آنکه فشار اقتصادی باشد، فشار روانی و روحی ایجاد میکند و استرس آن از فشار اقتصادی هم بیشتر است.
اگر مشکلات برطرف نشود بیثباتی ادامه پیدا میکند
به گفته افقه، مجموعه این عوامل شرایط امروز را رقم زده است، اما اگر در کوتاهمدت مشکلاتی مانند تحریم، تنشهای منطقهای و فرامنطقهای یا ریسک ناشی از جنگ برطرف نشود، متأسفانه این وضعیت نهتنها ادامه پیدا میکند بلکه حتی ممکن است بدتر هم بشود.
افقه با اشاره به لایحه بودجه دولت بیان کرد: با این بودجهای که دولت بسته و هرچند مجلس آن را رد کرده و به نظر من تغییرات اساسی هم در آن ایجاد نخواهد شد و با توجه به انقباضی بودن آن و اینکه دولت عملاً پولی ندارد، حدس میزنم اگر این تغییراتی که گفتم رخ ندهد، شرایط در سال آینده هم با تداوم مشکلات همراه باشد.
او تأکید کرد: ثبات ایجاد نمیشود مگر اینکه مسئله تحریم برطرف شود. ثبات ارزی خودش معلول است و به تداوم تحریم، تهدیدهای منطقهای و فرامنطقهای و سایر مسائل وابسته است.
افقه افزود: تحریم تأثیر مستقیم دارد. در حال حاضر، مکانیزم ماشه بیشتر جنبه جنگی داشت و بندهای آن عمدتاً نظامی بود، اما جنبههای اقتصادی به تداوم تحریم برمیگردد؛ تحریمهایی که باعث کاهش ذخایر ارزی کشور شده و به همین دلیل دولت نمیتواند مانور زیادی روی قیمتها، ذخایر پولی و مالی داشته باشد.
این اقتصاددان ادامه داد: کاهش منابع بودجهای باعث شده دولت ناچار شود مرتب استقراض کند یا قیمت خدمات را افزایش دهد؛ از جمله قیمت بنزین و موارد مشابه.بنابراین مسئله اصلی اسنپبک نیست، بلکه همان تداوم تحریم است که خزانه را خالی کرده و در کنار آن، جنگ ۱۲ روزه و تهدیدات متعاقبش تا امروز اثرگذار بوده است.
وی با اشاره به تغییرات مدیریتی در دولت گفت: تغییر خاصی در دولت ایجاد نشد و فقط رئیس بانک مرکزی عوض شد که به نظر من تأثیر چندانی ندارد، چون ریشه مشکلات فعلی جای دیگری است.مدیریت مهم است، اما در شرایط فعلی متغیر فعال، عوامل بیرونی هستند و با تغییر یک مدیر، تحول چشمگیری ایجاد نمیشود.
وی در پاسخ به پرسشی درباره ارتباط این شرایط با اعتراضات اجتماعی گفت: ادامه دار بودن مشکلات اقتصادی را میتوانم تأیید کنم، اما درباره اعتراضات را نمیدانم چون عوامل دیگری هم در آن دخیل هستند. آنچه روشن است این است که مشکلات اقتصادی بهسادگی رفع نمیشوند و با اقدامات صرفاً داخلی آن هم با این ساختاری که خود بخشی از مشکل است مشکلات حل نخواهند شد و تا زمانی که عوامل بیرونی برطرف نشوند، این مشکلات همچنان ادامه خواهند داشت.
- 15
- 2
