جایگاه ایران در دیپلماسی جدید عربستان

زمانی که محمد بن ‌سلمان، ولیعهد جوان عربستان، در سال ٢٠١٥ از برنامه خود در قالب چشم‌انداز ٢٠٣٠ با هدف تحول اقتصادی در سایه وابسته‌نبودن به نفت و نیز ضرورت اصلاحات اجتماعی سخن گفت، کمتر کسی در این کشور پیش‌بینی می‌کرد که او خواهد توانست در حوزه مسائل داخلی، به‌ویژه حقوق شهروندی زنان، تابو‌شکنی کند و نسیم خنکی بر فراز خواسته‌های اجتماعی نیمی از جمعیت این کشور بوزد، اما این فقط یک روی سکه است، زیرا به باور آگاهان سیاسی، دور از تصور نیست در مسیر اجرای طرح موسوم به ٢٠٣٠ که انجام سیاست‌های سختگیرانه و صرفه‌جویی در مصرف انرژی را در خود نهفته دارد، خشم افکار عمومی را علیه او به‌همراه داشته باشد.

در همین چارچوب و بنا به باور «کارن الیوت هاوس»، تحلیلگر اندیشکده «بلفر»، وابسته به دانشکده کندی دانشگاه هاروارد آمریکا، دولت ریاض سعی دارد برای جلب توجه شهروندانش نسبت به پیامدهای منفی چشم‌انداز ٢٠٣٠ این کشور، مجموعه‌ای از رویکردهای رفاهی و تفریحی را در دستور کار قرار دهد که تا پیش از آن ممنوع بوده از جمله این موارد می‌توان به جشن‌های موسیقی، مسابقات کشتی و برنامه‌های شاد و کمیک اشاره کرد که دولت سازماندهی آن را بر عهده دارد.

در کشوری که بخش بالایی از مردم به‌ویژه جوانان از بی‌کاری رنج می‌برند و ٩٠ درصد از کارگران آن خارجی هستند، آموزش‌ها و مقدمات فراوانی برای آماده‌سازی شهروندان به‌منظور سازگاری با این تغییرات لازم است.

در این زمینه دولت می‌کوشد ملت عربستان را قانع کند روند خصوصی‌سازی و تغییرات اقتصادی فقط به‌نفع ثروتمندان نیست و آنها را بیشتر ثروتمند نمی‌کند، بلکه در راستای بهبود شرایط زندگی همه سعودی‌هاست.

در بُعد خارجی این چشم‌انداز، تقویت و ترمیم روابط دیپلماتیک با محوریت دو اصل افزایش سطح همکاری و هماهنگی با متحدان منطقه‌ای و نیز دولت آمریکا و همچنین ایفای نقش فعال در معادلات منطقه، وجود دارد و به باور آگاهان، گمانه‌زنی‌ها برای بازشدن صفحه‌ای جدید در روابط ایران و عربستان که سال‌ها شاهد افت‌و‌خیز بسیار بوده، به پایان رسیده و برای ترمیم روابط، عربستان قصد دارد ابتدا از موضع جدی دولت ترامپ درباره نحوه رفتار با برجام، آگاه شود و سپس دست به اقدام عملی بزند.

مجموعه‌ای از رویدادها از جمله، حمله به سفارت عربستان در تهران پس از اعدام «شیخ نمر النمر»، روحانی سعودی، بحران سوریه و جنگ یمن همگی در تشدید تنش‌ها میان دو کشور مؤثر بودند.

البته هنوز عراق، یمن، سوریه، لبنان و بحرین نقاط اختلاف ایران و عربستان سعودی باقی مانده‌اند، در این میان عراق حیاط‌خلوت ایران و یمن حیاط‌خلوت عربستان سعودی است. تحلیلگران معتقدند لبنان، سوریه و بحرین حوزه‌های تقابل دو طرف هستند؛ ایران در لبنان و عربستان در بحرین، دست بالا را دارند؛ سوریه نیز همچنان یک زمینه تشدید اختلاف است، گرچه ریاض نقش خود را در آنجا محدودتر کرده است.

زمانی که «حیدر العبادی»، نخست‌وزیر عراق و پس از آن وزیر کشورش در ماه جولای به عربستان سفر کردند، این بازدیدها اقدامی تعجب‌برانگیز قلمداد شد.

در آن زمان روزنامه الحیات چاپ لندن، نوشت گمانه‌زنی‌ها درباره نقش عربستان در عراق نیست، بلکه ریاض به‌درستی دریافته، کلید بهبود روابط با ایران در دست عراق است و ریاض می‌تواند از توان بغداد برای ترمیم روابط دوجانبه با تهران استفاده کند. اتفاق مشابه دیگری که در آن زمان رخ داد سفر پیش‌بینی‌نشده «مقتدی صدر» به شهر «جده» و دیدار با «محمد بن‌ سلمان»، ولیعهد عربستان و دیگر مقام‌های آن کشور بود که بار دیگر گمانه‌زنی‌ها به سمت بهبود روابط ریاض و تهران متمایل شد. حال به نظر می‌رسد دولت ریاض هرگونه اظهارنظر رسمی درباره ازسرگیری روابط دوجانبه‌اش با تهران را منوط به اعلام نظر دولت آمریکا درباره میزان پایبندی تهران به برجام کرده که در میانه مهرماه به‌طور رسمی اعلام خواهد شد.

آزاده بابایی‌نژاد