تفاوت خیار شرط با شرط خیار

برخی از قراردادها در قانون معین شده‌اند که بعضی آنها را به راحتی نمی‌توان فسخ کرد. به‌طور مثال عقد بیع، عقد صلح، عقد اجاره، عقد حواله و... از این دست عقود هستند و نام آنها عقود لازم است.

قانون شرایط و موارد فسخ این عقود را بیان کرده و به‌عبارت بهتر  قانون مدنی ایران که در مبحث عقود، از حقوق اسلامی منبعث شده، تحت شرایطی اختیار فسخ برای طرفین عقد پیش‌بینی کرده است که در اصطلاح  حقوقی به آنها «خیار» می‌گویند. مانند خیار غبن، خیار عیب، خیار تدلیس، خیار تبعض‌ صفقه، خیار تخلف شرط، خیار رویت و تخلف وصف، خیار تاخیر ثمن ، خیار شرط، خیار حیوان و خیار مجلس. رایج‌ترین خیاری که در معاملات مالی به‌کار می‌رود، خیار شرط است که اغلب در میان عموم با شرط خیار اشتباه گرفته می‌شود. باید دانست که این دو مفهوم با یکدیگر تفاوت دارند.

گرچه در برخی از نوشته‌های حقوقی نیز این دو ترکیب به جای هم به کار برده شده است، اما تردیدی نیست که بین آن دو فرق است و به همین منظور در ماده ٤٠١ قانون مدنی هر دو ترکیب استعمال شده است. این ماده مقرر می‌دارد: «اگر برای خیار شرط مدت معین نشده باشد... هم شرط خیار و هم بیع باطل است». خیار به معنی اختیار فسخ معامله است و چنانچه این اختیار ناشی از شرط مقرر بین طرفین عقد باشد، آن را «خیار شرط» می‌نامند، همان‌طور که ممکن است به هریک از علل مقرر در ماده ٣٩٦ قانون مدنی ایجاد شود؛ ولی خیارات دیگر مانند خیار مجلس، حیوان، عیب و... به حکم قانون به‌وجود می‌آیند، بدون این‌که توافق طرفین نقشی در آنها داشته باشد و خیار شرط در نتیجه توافق و تلاقی اراده طرفین در ضمن عقد لباس هستی به تن می‌کند. ماده ٣٩٩ قانون مدنی می‌گوید: «در عقد بیع ممکن است شرط شود که در مدت معین برای بایع یا مشتری یا هر دو یا شخص خارجی اختیار فسخ معامله باشد.» آن موجود تبعی که در ضمن عقد اصلی در نتیجه تلاقی اراده‌ طرفین ابراز وجود می‌کند، شرط خیار است و آن اختیار فسخ که در نتیجه‌ این موجود اعتباری تبعی حاصل می‌شود، «خیار شرط» نامیده می‌شود. از سوی دیگر «شرط خیار» یعنی شرطی که خیار (اختیار فسخ) ایجاد می‌کند و خیار شرط یعنی خیاری (اختیار فسخ) که از شرط حاصل می‌شود.

توجه به ماده ٤٠٠ قانون مدنی نیز فرق آن دو را به روشنی عیان می‌کند: «اگر ابتدا مدت خیار ذکر نشده باشد، ابتدا آن از تاریخ عقد محسوب است و الا تابع قرارداد متعاملین است».

 پس این شرط خیار نیست که مدت برای آن تعیین می‌شود، بلکه حق ناشی از آن، که خیار شرط (حق فسخ ناشی از شرط) نامیده می‌شود، باید مدت داشته باشد. توجه به این دو نیز جمله معنای آن دو را روشن‌تر می‌کند. نخست آن‌که؛ شرط خیار یعنی شرطی که خیار (اختیار فسخ ) ایجاد می‌کند و دوم آن‌که خیار شرط یعنی خیاری (اختیار فسخ) که از شرط حاصل می‌شود. سبب ایجاد خیار را شرط خیار می‌نامند و آنچه در نتیجه‌ آن شرط به‌وجود می‌آید، خیار شرط می‌گویند و سخن آخر این‌که خیار شرط نتیجه‌ شرط خیار است.