زومیت: وقتی به نخستیسانها فکر میکنیم (گروهی که شامل میمونها، انسانها و نزدیکترین خویشاوندان ما میشود)، معمولاً تصور میکنیم این جانوران برای دفاع از خود به هوش، سرعت یا رفتارهای اجتماعی تکیه میکنند، نه به زهر یا سم. اما در جنگلهای جنوب و جنوبشرق آسیا، نخستیسان کوچک و شبگردی وجود دارد که استثنایی واقعی است و تنها نخستیسان شناختهشدهی زهرآگین در جهان محسوب میشود: چشمگرد تنبل یا اسلولوریس (Slow loris).
چشمگرد تنبل جانوری آرام، با چشمهای بزرگ و حرکات کند و دوستداشتنی بهنظر میآید؛ اما پشت این ظاهر معصوم یک قابلیت دفاعی بسیار نادر نهفته است. این ویژگی آن را از تمامی دیگر نخستیسانها متمایز میکند و باعث شده که در میان پستانداران تقریباً بینظیر باشد.
چشمگرد تنبل غدهای خاص به نام غده براکیال در بازوی خود دارد. این غده مادهای روغنی و معطر تولید میکند که هنگام احساس تهدید، حیوان آن را با بزاق دهانش ترکیب میکند. این ترکیب ایجاد زهر میکند. هر زمان اسلولوریس گاز میگیرد، زهر وارد زخم میشود و اثرات دردناک و گاهی خطرناک برای مهاجم یا شکارچی ایجاد میکند.
اثر این زهر حتی بر انسانها نیز میتواند شدید باشد. گاز گرفتن این حیوان ممکن است باعث واکنشهای آلرژیک جدی، تورم، درد شدید و در موارد نادر شوک آنافیلاکتیک شود. درنتیجه، این جانور کوچک و دوستداشتنی، در واقع یکی از خطرناکترین نخستیسانهای جهان است، گرچه ظاهرش این را نشان نمیدهد.
وجود زهر در میان پستانداران بسیار نادر است. بیشتر پستانداران برای دفاع از خود به سرعت، پنجه یا دندان تکیه میکنند، و زهر تقریباً در همه گروههای پستانداران نادر و استثنایی است؛ برای مثال حشرهخوار، پلاتیپوس و چند گونه دیگر از پستانداران بسیار محدود سم دارند. در میان نخستیسانها، اسلولوریس تنها نمونه شناختهشده است که سم فعال تولید میکند و از آن برای دفاع و رقابت استفاده میکند.
تحقیقات علمی نشان دادهاند زهر تولیدشده توسط چشمگرد تنبل میتواند چندین کارکرد مهم داشته باشد. این زهر ابتدا به عنوان وسیلهای برای محافظت در برابر شکارچیان عمل میکند و جان این حیوان کوچک را در برابر تهدیدات احتمالی حفظ میکند. علاوه بر آن، زهر در رقابت با دیگر چشمگردهای تنبل برای قلمرو یا انتخاب جفت نیز نقش دارد و میتواند در تعاملات اجتماعی و جفتگیری مؤثر باشد.
همچنین، ماده شیمیایی زهر به دور نگهداشتن انگلها یا حشرات مضر کمک میکند و به این ترتیب حیوان را از بیماریها و آزارهای محیطی محافظت میکند. همه این عوامل نشان میدهد که سم در چشمگرد تنبل نتیجه یک سازش تکاملی ویژه است.
با وجود این قابلیت دفاعی، چشمگرد تنبل یکی از نخستیسانهای در معرض خطر است. شکار غیرقانونی، تجارت حیوانات خانگی و تخریب زیستگاه طبیعی باعث کاهش جمعیت آنها شده است. بسیاری از کشورها نگهداری از این حیوانات به عنوان حیوان خانگی را ممنوع کردهاند، زیرا علاوه بر خطرناک بودن برای انسان، شرایط خاص طبیعی و زیستگاهی خود را نیاز دارند.
با اینکه ظاهر آرام و کند این جانور باعث میشود مردم آن را بیخطر و مناسب حیوان خانگی تصور کنند، واقعیت کاملاً متفاوت است: چشمگرد تنبل جانوری است که ظاهر دوستداشتنی و حرکات آهستهاش، دشمن را فریب میدهد و در عین حال مجهز به زهری بسیار مؤثر برای دفاع و بقاست. این ویژگی منحصر به فرد، آن را به یکی از شگفتانگیزترین نخستیسانهای جهان تبدیل کرده و نمونهای استثنایی از تنوع و نوآوری تکاملی در پستانداران است.
- 16
- 3
