بارشهاي بهاري در نقاط مختلف کشور اگرچه خسارتهايي بههمراه داشت اما بسياري از تالابها و رودخانهها که اميدي به احياي آنها وجود نداشت را سيراب کرد. آبگيري تالاب هورالعظيم، جاريشدن آب به تالاب خشکيده جازموريان و سرريزشدن سيل ويرانکننده آذربايجان به درياچه اروميه و آبگيري نسبي آن، اميد را در دل کشاورزان اين مناطق و فعالان محيطزيست زنده کرد. بارانهاي بهاري در غرب کشور، نويد رسيدن آب از سرچشمههاي زايندهرود را به ساکنان اين نواحي داده، از يک ماه پيش و پس از اينکه باران، نواحي غربي کشور را سيراب کرد، دريچههاي سد زايندهرود باز شد تا جاريشدن آب، جان تازهاي به زايندهرود و تالابهاي اطراف آن بدهد. اگرچه بارشها در اصفهان کمتر از ميانگين کشوري بود اما حالا آب در زايندهرود تشنه جريان دارد.
آبي که بهار زايندهرود زيباتر هيچ تأثيري در تالابهاي اطراف اين رودخانه نداشته و گاوخوني مانند سالهاي گذشته کانون گردوغبار در مرکز کشور است. تخصيص بيرويه آب به صنايع و باغها، آب ورودي به اين تالاب را به صفر رسانده و کارشناسان محيطزيست، گاوخوني را تقريبا يک تالاب نابودشده ميدانند. مسئولان ميگويند حقابه تالاب گاوخوني نزديک به ۱۲ سال است پرداخت نشده، برداشتهاي غيرمجاز آب تالاب را خشک کرده و پرندهها در اطراف تالاب يا از بين رفتهاند يا مهاجرت کردهاند. وضعيت در گاوخوني هر سال بدتر از سال گذشته است و باوجوداينکه هر ساله مقداري آب وارد زايندهرود ميشود اما آبي راهي تالابهاي اطراف نميشود. کارشناسان ميگويند تا زماني که زايندهرود بهطور کامل احيا و سيراب نشود، آب به تالابهاي خشکيده اطراف زايندهرود نخواهد رسيد.
حقابهاي که ۱۲ سال فراموش شدهاست
حقابه تعيينشده از زايندهرود براي تالاب گاوخوني، ۱۶۰ تا ۱۷۰ ميليون مترمکعب در سال است؛ سهمي که کشاورزان حاشيه گاوخوني ۱۲ سال است آن را دريافت نکردهاند و به گفته دبير انجمن دوستداران ميراث طبيعي ورزنه، تنها آبي که از سمت زايندهرود به گاوخوني روانه شده، پساب بوده است. رضا خليليورزنه ميگويد: پس از بازگشايي زايندهرود، آبي سهم تالاب گاوخوني نشده و مشکل مهمي که داريم، اين است که تمام مردم ايران تصور ميکنند آب زايندهرود براي تالاب گاوخوني بازگشايي ميشود اما ۱۲ سال است تالاب، قطره آبي از زايندهرود را بر تن خود حس نکرده است. او در ادامه ميگويد: اگر آبي دراينمدت وارد تالاب گاوخوني شده، فقط شامل ذهاب و پساب بوده و حقابه اين تالاب به فراموشي سپرده شده است. آب زايندهرود بهمنظور آبياري بهاره بازگشايي شده و سهمي از آن به گاوخوني نرسيده است؛ البته اين آب کشاورزي نيز تا حدودي در زندهنگهداشتن تالاب مؤثر است زيرا ذهاب ناشي از آب کشاورزي باعث افزايش رطوبت تالاب ميشود.
جاي خالي حواصيل و فلامينگوهاي پرصورتي در کنار تالاب
پس از خشکشدن تالاب، ديگر حيوانات هم توان ماندن در گاوخوني را ندارند. گويي حياتوحش نيز با غريزه ذاتي خود اين موضوع را درک کردهاند که تالابِ آنها ديگر محل زندگي نيست زيرا سالهاست بهجاي آبي بيکران، چشمنواز و گسترده گاوخوني، نمک و شن در کف تالاب موج ميزند؛ از پرندگان مهاجري که ديگر بار سفر در کنار تالاب بر زمين پهن نميکنند تا حيواناتي مانند روباه و... که به دليل تغيير محيطزيست و نبود غذاي کافي به نقاط ديگر استان مهاجرت کردهاند. امسال جاي حواصيلها و فلامينگوهاي پرصورتي نيز در کنار تالاب نيمهجان گاوخوني خالي است. نماينده ميراثفرهنگي و فعال محيطزيست ساکن ورزنه ميگويد: روز گذشته براي سرکشي به تالاب گاوخوني سر زديم. وضعيت تالاب سالبهسال بدتر ميشود به نوعي که در سرکشي خود به گاوخوني با تعجب متوجه اين نکته شدم که تعدادي حواصيل و فلامينگو که در ارديبهشت سال گذشته در تالاب زندگي ميکردند، ديگر وجود ندارند. گاوخوني اکنون تقريبا خشک شده و فصل گرما که آغاز شود عرض تالاب را ميتوان با موتورسيکلت پيمود. احمد شهبازي با بيان اينکه پوشش نيزارها کم و در نتيجه تبخير آب در اين منطقه زياد شده، اظهار کرد: در زمستان حداقل تعدادی مرغابي در تالاب زندگي ميکردند اما اکنون گويي پرندگان نيز با درک وضعيت خاص گاوخوني به ديگر نقاط مهاجرت کردهاند. او با اشاره به اينکه سالبهسال سير نزولي در ارتباط با تغيير وضعيت گاوخوني را شاهد هستيم، گفت: باوجود بارندگيهاي اندکي که امسال در محدوده تالاب داشتيم اما به دليل خشکي بيش از اندازه گاوخوني، تأثيري در وضعيت فعلي تالاب شاهد نبودهايم.
احياي تالاب، نيازمند برنامهريزيهاي بلندمدت
اين فعال محيطزيستي که به شکل مداوم براي بررسي وضعيت تالاب گاوخوني به اين منطقه سرکشي ميکند، معتقد است بارها بر اين مطلب تأکيد کردهايم که براي احياي تالاب گاوخوني و زايندهرود نيازمند برنامهريزيهاي بلندمدت هستيم و دراينميان بسياري از روشهاي کنوني بايد تغيير کرده و قوانين به شکل جديتري عملياتي شوند. او با اشاره به اينکه آبي که به نزديکي تالاب ميرسد با آنچه در اصفهان ميبينیم متفاوت است، گفت: اگر در سالهاي گذشته اندک آب زايندهرود در فصل تابستان، اين تالاب را زنده نگه ميداشته بهايندليل است که جريان دائمي آب را شاهد بوديم و محيطزيست نيز تا اين حد آسيب نديده بود. اين فعال محيطزيستي در ادامه گفت: از سويي در آن زمان به دليل جريان دائمي رودخانه، آبهاي سطحي و زايشهاي آبي ناشي از بارش باران توسط زهکشها جمعآوري و به طرف رودخانه و تالاب هدايت ميشد اما اکنون ۱۱ سال است کانالهاي زهکشي نيز خشک شدهاند. او با اظهار تأسف از اينکه لولهکشيهايي در زمينهاي کشاورزي ايجاد و آب رودخانه پمپاژ ميشود، اضافه کرد: به دليل استفاده کامل از آب رودخانه براي امور مختلف ازجمله کشاورزي و فراموشي سهم چرخه آب، ديگر گردش آب در کانالهاي فرعي را شاهد نيستيم و سطح آبهاي زيرزميني بسيار پايين رفته است.
سوءمديريت، عامل بحران گاوخوني
شهبازي ميگويد: سوءمديريت در دورههاي مختلف اين وضعيت را رقم زده زيرا بهطور مثال در سالهاي گذشته زمين باير کشاورزي آماده کشت و دولت براي تأمين آب آنها متعهد شد و برايناساس اگر جريان آبي هم موجود باشد بدون رفع سوءمديريتها و اشکالهاي موجود، بحران تالاب گاوخوني و زايندهرود تغيير نميکند. به نظر ميرسد محيطزيست اصفهان با جديت، موضوع تالابها را پيگيري ميکند و در اين سالها با برگزاري کارگاههايي سعي داشته راهکارهاي عملي براي احياي تالاب گاوخوني ارائه کند اما دريغ که بدون عزم ملي در تحققبخشيدن به وعدههاي دولتي، آرزوي زندگي تالاب فقط روي کاغذ و با حرف ممکن است. مديرکل محيطزيست اصفهان در ارتباط با احياي گاوخوني به مهر ميگويد: بهطور کلي، براي احياي تالابها نيارمند برنامهريزي جامع هستيم و برايناساس با تأخير نسبت به زمان احياي اين تالابها، اکنون همان برنامهاي که براي احياي تالابهاي شادگان و اروميه در سطح کشور تهيه شده بود در حوضه آبريز زايندهرود در حال تهيه است. حميد ظهرابي تأکيد ميکند: اعتقاد ما بر اين است که اگر برنامه جامع مورد توافق بخشهاي مختلف نداشته باشيم، دستيابي به احياي تالاب امکانپذير نيست و برايناساس با برنامهريزيهاي مشارکتي با حضور تمامي ذينفعان در حال تدوين برنامهاي هستيم که به مراجع مربوطه براي اجرا ارائه شود.
- 10
- 2
