دو پرونده قصاص با قسامه در خوزستان؛ یکی به آزادی رسید و دیگری در انتظار اجراست

به گزارش شرق، علی فولادی و ابراهیم شاعری در زندان با یکدیگر آشنا شدند. هر دو در پرونده قتل با حکم قصاص بر مبنای قسامه روبه‌رو بودند و مدتی را در انتظار اجرای آن گذراندند. سرانجام شعبه‌ای از دیوان عالی در پرونده شاعری به ابهام‌هایی توجه کرد که نتیجه را تغییر داد. فولادی همچنان در زندان است و در تماس با روزنامه می‌گوید خبر زمان اجرای حکم می‌تواند هر لحظه به او برسد.

روایت فولادی از بازداشت در دزفول و سوگندهای دادگاه

فولادی ۳۵ سال دارد و می‌گوید بخش عمده جوانی‌اش در زندان گذشت. برای کامل کردن روایتش چند بار با روزنامه تماس گرفت. پیامی ضبط‌شده در طول تماس‌ها به شنونده یادآوری می‌کرد مکالمه از زندان انجام می‌شود. او پیش از این، حدود دو سال قبل، تلاش کرده بود از طریق واسطه نگرانی‌اش را درباره اجرای حکم دوستانش به روزنامه منتقل کند. این بار می‌گوید هرچه از پرونده به یاد دارد بازگو خواهد کرد، چون معلوم نیست فرصت تماس دیگری داشته باشد.

ماجرا از پرونده قتلی در دزفول آغاز شد. فولادی نخستین بار در سال ۱۳۸۴ بازداشت شد و به‌دلیل نبود دلیل کافی آزاد شد. سه سال بعد دوباره او را احضار کردند و بازپرس در ۱۳۸۷ قرار منع تعقیب داد. اعتراض‌های مکرر خانواده مقتول پرونده را چند بار به دیوان عالی کشور کشاند. بنا بر توضیح وکیل، در نهایت حکم قصاص با تکیه بر قسامه صادر شد. فولادی می‌گوید در سال‌هایی که می‌توانست با سپردن وثیقه آزاد شود، خانواده توان پرداخت آن را نداشت.

او درباره نشست قسامه می‌گوید ۵۰ نفر را برای سوگند به دادگاه آوردند و هیچ‌کدام را پیش از آن ندیده بود. به گفته او، با لباس زندان در جایگاه نشسته بود و قاضی از حاضران پرسید آیا فردی را که قاتل می‌دانند می‌شناسند. فولادی می‌گوید قاضی درباره مسئولیت سوگند به حاضران توضیح داد، اما برای خودش روشن نشد دادگاه جدا از سوگندها بر چه مستنداتی برای احراز اتهام تکیه کرده است. او افزود حدود سه سال بعد، یکی از افراد سوگندش را پس گرفت و قسامه از اعتبار افتاد. با این حال، پس از یک تا دو سال دیگر در زندان، در پی دو جلسه رسیدگی دوباره حکم قصاص گرفت.

به روایت فولادی، سه روز پیش از قتل، فردی که بعداً کشته شد به دایی او درباره رابطه احتمالی همسرش با مردی از اهالی محل اطلاع داده بود. دایی از آن مرد خواسته بود گفته‌ها را رد و برای آن سوگند ادا کند. فولادی ادعا می‌کند مرد مورد اشاره عکس‌هایی از دختران محل داشت و بعضی از خانواده‌ها یا صاحبان عکس با مادر او تماس می‌گرفتند تا از انتشار تصاویر جلوگیری کنند. بنا بر همین روایت، این فرد نیز مدتی بازداشت شد و با وثیقه آزاد شد. فولادی می‌گوید بعداً خبر مرگ او بر اثر خودکشی به خانواده رسید. او این فرد را مظنون مهم پرونده می‌داند، اما درباره انگیزه مرگ او فقط حدس خودش را مطرح می‌کند.

فولادی می‌گوید در آغاز از اصل اختلاف خبر نداشت و معتقد است درگیری‌های خانوادگی و طایفه‌ای در ادامه پرونده اثر گذاشتند. به گفته او، در موارد مشابهی که در زندان دیده، افراد گاهی برای حمایت از بستگان به دادگاه می‌روند، بدون آنکه از جزئیات قتل اطلاع داشته باشند. او مدعی است در پرونده خودش بخشی از مطالبی که در دادنامه درباره فرد دیگری آمده بود به او نسبت داده شد، با وجود آنکه این تفاوت را در دفاعیات مطرح کرده بود.

به گفته فولادی، رهگذری که هنگام وقوع قتل از آن محل عبور می‌کرد می‌گفت دو نفر را در صحنه دیده است. او افزود آن شخص برای ادای توضیح رسمی به دادگاه نرفت و اظهاراتی که به تصور فولادی می‌توانست به نفعش تمام شود، به طرح اتهام تبانی با رهگذر انجامید. فولادی می‌پرسد چگونه پس از نزدیک به ۱۸ سال درگیری مستقیم او با پرونده و حدود دو دهه از قتل، دادگاهی توانسته با دو جلسه رسیدگی به نتیجه‌ای برسد که دادگاه‌های قبلی به آن نرسیده بودند. او مدعی است قاضی صادرکننده حکم در جلساتی حضور نداشت و خودش هم فرصت توضیح دوباره درباره همه موارد را پیدا نکرد.

تأیید حکم و انتقال برای اجرای آن

فولادی می‌گوید حدود ده روز پس از ارسال حکم قصاص به دیوان عالی، رأی تأیید شد. به اعتقاد او، حجم پرونده و شمار دفاعیات نیاز به وقت بیشتری داشت و وکیلش فرصت نکرد شرح دهد چه مباحثی در جلسه دادگاه مطرح شد و چه نقص‌هایی را در شیوه رسیدگی می‌دید. او می‌گوید رأی جدید با وجود پس‌گرفتن یکی از سوگندها، همچنان به قسامه اشاره کرده و جلسه‌ای که به صدور دوباره حکم انجامید با حضور تنها یک قاضی تشکیل شده است.

فولادی از زندان اهواز به دزفول منتقل شده و می‌گوید صدای بلندگو برایش یادآور احتمال اجرای حکم است. او در تماس‌هایش درباره کسانی هم ابراز نگرانی کرد که در شرایط مشابه‌اند و امکان رساندن صدایشان به بیرون از زندان را ندارند. از نظر او پیشرفت شیوه‌های علمی بررسی جرم، دلیلی است که دادگاه در پرونده‌های سالب حیات با دقت بیشتری مبنای سوگند و شواهد را بررسی کند.

بازبینی پرونده شاعری و آزادی از زندان

ابراهیم شاعری، آرایشگر اهل اهواز، چند ماه پیش از زندان آزاد شد. آشنایی او با فولادی به دوره‌ای برمی‌گردد که هر دو منتظر اجرای قصاص بودند. فولادی وکیلش را به او معرفی کرد. شاعری از زندان سپیدار اهواز با روزنامه تماس می‌گرفت و امیدوار بود بازگویی جزئیات به بررسی دوباره پرونده کمک کند. او معرفی وکیل را نقطه‌ای مهم در مسیر رسیدن به آزادی می‌داند.

ماجرای او به سال ۱۳۹۱ و اختلافی صنفی برمی‌گردد. پدر یکی از شاگردان پیشین شاعری با دو گلوله کشته شد و پرونده با اتهام قتل علیه این آرایشگر پیش رفت. شاعری پس از چند ماه بازداشت در ۱۳۹۲ با وثیقه آزاد شد و قرار منع تعقیب صادر شد. پرونده بار دیگر به دادسرا برگشت و او در سال ۱۳۹۴ نیز تبرئه شد. بعد از دوره‌ای رفت‌وبرگشت پرونده، برای فرصتی شغلی حدود یک سال و نیم در آلمان زندگی کرد. با باز شدن دوباره پرونده در ۱۳۹۷، به ایران بازگشت.

دادگاه تصمیم گرفت موضوع را با قسامه پی بگیرد و در سال ۱۴۰۰ پنجاه نفر برای سوگند حاضر شدند. شاعری می‌گوید هیچ‌کدام را نمی‌شناخت و حاضران نیز او را نمی‌شناختند. به گفته او بعضی از شهرهای دیگر آمده بودند و شماری که تابعیت ایران و عراق داشتند، به فارسی تسلط نداشتند. او به این نتیجه رسیده بود که برخی سوگندها از پیوند خانوادگی و طایفه‌ای ناشی می‌شوند. مثال او مربوط به لحظه‌ای است که دادگاه از یکی از حاضران خواست از بین متهم با لباس زندان و وکیل با کت‌وشلوار، فردی را که قاتل می‌داند مشخص کند. آن شخص به شاعری اشاره کرد.

در ۱۵ اردیبهشت سال قبل، پس از ملاقات با همسر و فرزندانش، شاعری به انفرادی رفت تا مقدمات اجرای حکم انجام شود. به گفته او، دادستان یک ماه فرصت داد. سپس جنگ ۱۲روزه آغاز شد و زمان اجرای حکم عقب افتاد. در این فاصله، پرونده با پیگیری وکیل به شعبه ۲۹ دیوان عالی کشور رفت.

در بررسی تازه، شعبه به این تناقض رسید که شاعری از حمل سلاحی که ابزار قتل شناخته می‌شد تبرئه شده، اما در همان پرونده به قتل با آن سلاح و بر پایه قسامه محکوم شده بود. همچنین درباره نحوه سوگند و منشأ اطلاع یا یقین افراد پرسش شد. شاعری می‌گوید در رسیدگی‌های قبلی از حاضران به‌طور مؤثر نپرسیده بودند از چه راهی مطمئن شده‌اند که او مرتکب قتل شده است. در نهایت روز ۲۷ مهر ۱۴۰۴، پس از سال‌ها حبس، آزاد شد. او می‌گوید در زندان محکومان دیگری را هم دیده که به اعتقادش رسیدگی دوباره می‌تواند در سرنوشتشان مؤثر باشد.

مادر فولادی از ناتوانی خانواده برای پرداخت وثیقه می‌گوید

فرزانه رجب‌قلعه، مادر علی، اتهام پسرش را رد می‌کند و می‌گوید پس از قتل ابتدا برادرش بازداشت شد و بعد از آزادی او با وثیقه، دادگاه علی را فراخواند. به روایت او علی نوجوان یا جوانی کم‌سن بود و از این وضع ترسیده بود. مادر می‌گوید پسرش در یکی از نخستین ملاقات‌ها مدعی شد بر او فشار آورده‌اند تا مسئولیت قتل را به خودش، دایی‌اش یا پدرش نسبت دهد.

به گفته او همسر سابق برادرش از برخی جزئیات باخبر است، اما نمی‌خواهد درباره آن‌ها صحبت کند. مادر مدعی است این زن یک بار احتمال دخالت همان مردی را مطرح کرده بود که بعداً خبر مرگش رسید. او می‌گوید بعضی نزدیکان نیز آنچه را درباره پرونده می‌دانند بازگو نمی‌کنند. نسبت دادن نقش به آن مرد بخشی از روایت خانواده است و در گزارش به‌عنوان یافته قطعی دادگاه مطرح نشده است.

مادر فولادی می‌گوید پسرش سال‌های جوانی را دور از خانه و زیر نظر کارکنان و مددکاران زندان گذرانده و بسیاری از آنان با او رفتار مناسبی داشته‌اند. خانواده می‌توانستند در مقطعی با وثیقه او را بیرون بیاورند، اما توان تأمین مبلغ را نداشتند. از نگاه مادر همین مسئله باعث شد پسرش حتی تا روشن‌شدن نتیجه پرونده هم بیرون از زندان نماند.

اعتراض وکیل به ترکیب دادگاه و شیوه کارشناسی

امین ریاحی، وکیل هر دو زندانی، می‌گوید در پرونده‌های سنگین کیفری شنیدن مستقیم دفاعیات و مشاهده روند جلسه برای هر قاضی مشارکت‌کننده در رأی اهمیت دارد. به گفته او اگر قاضی‌ای که متهم یا وکیل را نشنیده و امکان طرح سؤال نداشته است پای حکم سالب حیات را امضا کند، فرصت رفع ابهام از دست می‌رود. ریاحی می‌گوید پاسخ یک پرسش در جلسه حضوری در بعضی پرونده‌ها می‌تواند در نتیجه رسیدگی اثر بگذارد.

وکیل درباره نخستین جلسه پرونده فولادی می‌گوید ابتدا سه قاضی حاضر شدند. یکی در میانه رسیدگی محل را ترک کرد و قاضی دیگر حدود ۱۵ تا ۲۰ دقیقه پیش از پایان از جلسه خارج شد. ادامه رسیدگی به زمان دیگری موکول شد و به گفته ریاحی فایل صوتی جلسه برای بررسی حضور و خروج قضات موجود است. او می‌گوید در نشست بعدی فقط یک قاضی حضور داشت و حدود یک هفته تا ده روز بعد رأی قصاص صادر شد. به روایت ریاحی، یکی از امضاکنندگان حکم اصلاً در جلسات دادگاه حضور نداشت.

ریاحی همچنین می‌گوید در طول نزدیک به بیست سال جریان پرونده، گاهی پس از اعاده برای رفع نقص تا چند ماه اقدام مؤثری صورت نگرفت. او گفت دیوان عالی خواسته بود گروهی متشکل از کارشناسان سلاح، پزشکی قانونی و اداره آگاهی موضوع را بررسی کنند، اما در عمل تنها یک کارشناس نظر داد. از نگاه او این روند با دستور دیوان هم‌خوان نبود و برای پاسخ دادن به ابهام‌ها کفایت نداشت.

وکیل نکته دیگری را هم مطرح کرد. به گفته او، یکی از وکلای خانواده مقتول تا حدود شش یا هفت ماه پیش از ورود به پرونده در دادگاه کیفری یک خوزستان قضاوت می‌کرد و محل فعالیت پیشینش در همان حوزه قضایی بود. ریاحی معتقد است لازم بود مقررات مربوط به پذیرش این وکالت از سوی کانون وکلا و نهادهای نظارتی بررسی شود. این موارد ایرادهایی هستند که وکیل و خانواده مطرح کرده‌اند؛ نتیجه فعلی اعلام‌شده برای فولادی همچنان حکم قصاص است.

این پرونده در روایت روزنامه به یک پرسش مشخص گره خورده است: اگر سوگند بخشی از مبنای رأی بوده و بعداً یکی از افراد آن را پس گرفته، دادگاه در رأی بعدی با چه استدلالی به همان مرحله رجوع کرده است؟ فولادی می‌گوید پاسخ این پرسش را در جریان جلسات نفهمیده و می‌خواهد روشن شود قاضی مستقل از گفته‌های سوگندخورندگان، به کدام مدارک توجه کرده است.

روایت دو زندانی از آن جهت کنار یکدیگر قرار می‌گیرد که صرف صدور حکم مشابه، به معنای یکسان بودن جزئیات دو اتهام نیست. در پرونده شاعری، توجه به اتهام حمل سلاح و کیفیت سوگندها به تغییر نتیجه انجامید. در پرونده فولادی، اختلاف فعلی بر سر مستندات متفاوتی است که او و وکیلش می‌گویند هنوز باید بررسی شوند.

به گفته فولادی قاضی پیش از اجرای سوگند برای حاضران توضیح داد در صورت نادرستی ادعا، مسئولیت پیامد قصاص بر عهده آنان خواهد بود. فولادی این بخش از جلسه را از آن جهت برجسته می‌کند که تا آن روز کسانی را که برای ادای سوگند آمده بودند، از نزدیک ندیده بود. از دید او آشنایی آنان با اتهام و منشأ اطلاعشان باید جزء موضوعات بررسی می‌بود.

این گزارش وضعیت فعلی فولادی را بر اساس گفت‌وگوهای تلفنی توصیف می‌کند. او زمان اجرای حکم را نمی‌داند. به گفته او، از وقتی برای اجرای حکم به دزفول منتقل شده، هر شب با این احتمال می‌خوابد که فردا یا شب بعد فرصت صحبت نداشته باشد. مکث‌های پیام ضبط‌شده زندان در این تماس‌ها هم بخش‌هایی از روایت او را به چند گفت‌وگوی جدا تقسیم کرد.

اعتراض دیگر به مدت بررسی در دیوان عالی مربوط است. فولادی می‌گوید وکیلش قصد داشت به محتوای دفاعیات و آنچه به ادعای او در جریان جلسه نادیده مانده بود بپردازد. او توضیح می‌دهد نگرانی‌اش هم بازه کوتاه ابلاغ تا تأیید رأی است و هم این مسئله که امکان توضیح حضوری آن نکات، از نگاه او فراهم نشد.

ابراهیم شاعری ماجرای روز انتقال به انفرادی را بخشی از فرایندی می‌داند که خانواده هم در آن درگیر بودند. ملاقات با همسر و فرزندان، در آن زمان با فرض نزدیک بودن اجرای حکم انجام شد. فرصتی که دادستان داد و سپس عقب افتادن زمان اجرا، برای وکیل امکان پیگیری مسیر دیگری در دیوان عالی فراهم کرد.

بازگشت شاعری از آلمان نیز در فاصله یکی از قرارهای اولیه تا رسیدگی تازه رخ داد. او می‌گوید پیش از سفر با تصمیمی روبه‌رو بود که پرونده را به نفعش مختومه می‌کرد، اما چند سال بعد دوباره ناچار شد برای همان واقعه در ایران پاسخ دهد. نام او سپس در پرونده‌ای قرار گرفت که شیوه اثبات اتهام آن برای خودش از مهم‌ترین مسائل شد.

رجب‌قلعه یک بخش از نگرانی‌اش را به سکوت نزدیکان اختصاص می‌دهد. به گفته او، یکی از افراد خانواده حاضر نشده اطلاعاتی را که تصور می‌کند در اختیار دارد، در فرایند رسیدگی بازگو کند. مادر از این سکوت، به عنوان یکی از دلایلی یاد می‌کند که پیگیری برای روشن‌شدن جزئیات، از نگاه او در حد انتظار خانواده پیش نرفته است.

در بخش کارشناسی نیز نظر وکیل معطوف به اجرای دستور مشخص دیوان است. او می‌گوید علت درخواست بررسی تیمی، کنار هم قرار گرفتن نظر متخصص سلاح، پزشکی قانونی و پلیس آگاهی بود. به اعتقاد وکیل، وقتی تنها یک نفر اظهارنظر می‌کند، روشن نیست هر سه بخش دستور به همان شکلی که دیوان خواسته بود مورد رسیدگی قرار گرفته باشند.