هشدار برای خطر شوک قیمتی نان در سال ۱۴۰۵

روزنامه خراسان نوشت: نان، قوت غالب میلیون‌ها خانوار ایرانی است؛ کالایی استراتژیک که هر تصمیم درباره نحوه یارانه‌اش، می‌تواند آرامش یا التهاب را به سفره و روان مردم منتقل کند. حالا در لایحه بودجه ۱۴۰۵، بند پرچالش جدول شماره ۱۴، با رقم ۲۹۰ همت برای یارانه نان، بار دیگر این پرسش را زنده کرده است که «ذی‌نفع نهایی» این رقم دقیقاً کیست؟ نانوایی‌ها؟ مردم؟ یا حلقه دیگری در زنجیره تولید و توزیع؟

جزئیات مصوبه نشان می‌دهد این رقم کلان بدون تغییر نسبت به نسخه اولیه لایحه دولت تثبیت شده، اما عبارت مبهم «پرداخت به ذی‌نفع نهایی» در متن، دو مسیر کاملاً متفاوت را در برابر سیاست‌گذاران قرار داده است:

سناریوی اول: استمرار مدل کنونی یعنی تزریق یارانه به نانوایی یا آرد. در این مدل، قیمت نان برای مردم ثابت می‌ماند، اما دولت هزینه واقعی را در پشت صحنه می‌پردازد. مزیت آن حفظ آرامش روانی جامعه است، اما همچنان خطراتی، چون انحراف در شبکه مصرف و قاچاق آرد وجود دارد.

سناریوی دوم: پرداخت مستقیم یارانه به خانوار‌ها در قالب نقدی یا کالابرگ یک میلیونی؛ رویکردی که شفافیت مالی و کاهش واسطه‌گری را در نگاه اول افزایش می‌دهد، ولی بازگشت قیمت نان به نرخ «واقعی» می‌تواند تبعات اجتماعی سنگینی بر جای گذارد.

خاطره تلخ شوک‌های قیمتی

تجربه اصلاح بنزین و حذف ارز ترجیحی نشان داده است که فاصله میان برآورد‌های ریاضی و واقعیت روانی بازار بسیار فاحش است. کارشناسان در آن زمان از اثر تورمی کمتر از۲ درصد سخن می‌گفتند، اما انتظارات تورمی این رقم را تا ۱۰ درصد افزایش داد. اکنون بیم آن می‌رود که آزادسازی قیمت نان نیز با ضریب حساسیت چندبرابر، همین مسیر را طی کند و آرامش اقشار پایین را متزلزل سازد.

آیا «نظارت سیستمی» جایگزین افزایش قیمت می‌شود؟

برخی مدافعان آزادسازی قیمت‌ها، اختلاف شدید قیمت آرد دولتی (۹۰۰ تومان) و آرد آزاد (۲۰ هزار تومان) را دلیل شکل‌گیری فساد و قاچاق می‌دانند. اما داده‌های سامانه هوشمندسازی نان (نانینو) تصویر متفاوتی ارائه می‌کند؛ با وجود افزایش شکاف قیمتی از ۱۶ برابر در سال ۱۴۰۱ به ۲۳ برابر در سال ۱۴۰۴، میزان مصرف آرد یارانه‌ای تقریباً ثابت مانده است. این یعنی کنترل مبتنی بر فناوری تا حد قابل قبولی توانسته جایگزین ابزار قیمتی شود؛ پس الزامی به تحمیل هزینه اجتماعی آزادسازی وجود ندارد.

عدالت توزیعی در آزمون جدید

مدافعان پرداخت نقدی، بر عدالت و شفافیت آن تأکید می‌کنند، اما واقعیت مصرف نان در ایران ناهمگون است. در مناطق روستایی و کم‌برخوردار، سرانه مصرف چند برابر شهر‌های بزرگ است؛ بنابراین یارانه یکسان برای همه، دقیقاً خلاف عدالت عمل می‌کند. تجربه حذف ارز ۴۲۰۰ تومانی نیز نشان داد یارانه نقدی در برابر تورم، سریع‌تر از آنچه تصور می‌شود بی‌اثر می‌شود، در حالی که نان ارزان یک حمایت پایدار است.