به گزارش ایسنا، مواد محرک و روانگردان از دیرباز نقش قابل توجهی در رفتارهای اجتماعی و زیستی جوامع انسانی داشتهاند. در دنیای امروز، مصرف موادی چون الکل، کافئین و نیکوتین بسیار گسترده و شناختهشده است، اما در کنار آنها ماده محرک دیگری به نام «دانه بتل» وجود دارد که چهارمین ماده روانگردان پرمصرف در سطح جهان به شمار میرود. این دانه گیاهی که از نوعی نخل به دست میآید، در حال حاضر توسط صدها میلیون نفر در مناطق وسیعی از هند تا اقیانوس آرام مصرف میشود و مصرف آن سبب ایجاد حس آرامش و نشاط ملایم و همچنین افزایش هشیاری در فرد میگردد. در مصرف امروزی، این دانه را با پودر آهک به دست آمده از صدفهای سوخته و مواد دیگر ترکیب میکنند و میجوند تا مواد شیمیایی آن سریعتر آزاد شوند.
با وجود گستردگی فراوان این عادت کهن، تاریخچه دقیق و زمان آغاز استفاده از این ماده محرک همواره در هالهای از ابهام قرار داشته است، زیرا دانههای گیاهی بسیار آسیبپذیر هستند و در محوطههای باستانی به ندرت سالم باقی میمانند. از سوی دیگر، نظریه رایج در علم باستانشناسی پیش از این بر این فرض استوار بود که مصرف مواد روانگردان و سنن مربوط به آن تنها پس از ابداع کشاورزی و شکلگیری نخستین نوشیدنیهای تخمیری باستانی حدود ۱۳ هزار سال پیش پدید آمده است. از این رو، تحقیق درباره ریشههای باستانی چنین عاداتی برای شناخت دقیقتر سرآغاز رفتارهای پیچیده انسان و تحولات فرهنگی بشر ضروری بود.
برای روشن شدن این موضوع، تیمی از پژوهشگران به سرپرستی پروفسور آدام برام از مرکز پژوهشهای استرالیایی برای فرگشت انسان وابسته به دانشگاه گریفیث این کشور، به همراه همکاران خود دانشیار کارنی متسون و دانشیار میشل لانگلی، با همکاری باستانشناسان اندونزیایی از دانشگاه حسنالدین در ماکاسار و همچنین سازمان ملی تحقیقات و نوآوری اندونزی، پژوهشی جامع را در زمینه ریشههای کهن این عادت اعتیادآور انجام دادند.
پژوهشگران برای دستیابی به این هدف، از ترکیب شواهد باستانشناسی و آزمایشهای دقیق بیوشیمیایی استفاده کردند. آنها بقایای اسکلتی بسیار نادر از دو انسان شکارچی-گردآورنده متعلق به عصر یخبندان و دورههای پس از آن را که در جزیره سولاوسی اندونزی کشف شده بود، با دقت بررسی کردند. دانشمندان الگوی ساییدگی غیرعادی و شیارهای عمیقی را روی دندانهای این افراد مشاهده کردند و با شبیهسازی بزاق دهان در محیط آزمایشگاه و آزمایش بر روی پروتئینهای ویژهای که فعالیتهای عصبی را تنظیم میکنند، رفتار مصرفی و ترکیبات شیمیایی به جای مانده در بافت دندانها را تحلیل نمودند.
یافتههای حاصل از آزمایشهای بیوشیمیایی نشان داد که بقایای مولکولهای محرک گیاهی، به ویژه مادهای به نام آرکولین، در بافت دندانهای این شکارچی-گردآورندگان اولیه وجود داشته است. این نتیجه ثابت کرد که این انسانهای باستان دانه بتل را به صورت دستنخورده و کامل درون دهان خود میمکیدهاند؛ عادتی که حتی بدون استفاده از پودر آهک، مقادیر کافی از ماده محرک را برای تاثیرگذاری روی مغز آزاد میکرده است.
علاوه بر این، نتایج نشان دادند که قدمت این رفتار به دورهای بین ۱۶ هزار تا ۲۵ هزار سال قبل در یک اسکلت و حدود ۶۳۰۰ تا ۷۶۰۰ سال قبل در اسکلت دیگر میرسد. این یافته ثابت میکند که بر خلاف تصور پیشین که آغاز مصرف این ماده را به حدود ۳۵۰۰ سال قبل در دوران عصر برنز و نوسنگی نسبت میداد، سابقه مصرف مواد محرک در این جوامع دستکم به ۲۵ هزار سال پیش بازمیگردد.
پژوهشگران در بررسیهای تکمیلی دریافتند که انسانهای باستان احتمالا به دلیل خواص ضد درد این دانه گیاهی و به منظور تسکین دنداندردهای شدید ناشی از خرابی دهان، به مکیدن آن روی میآوردهاند. با این حال، مکیدن طولانیمدت این دانههای سخت و زبر در گذر زمان موجب ساییدگی شدید دندانها، آسیب به بافت نرم دندان و بروز عفونتهای شدید دهانی میشده است؛ امری که به یک چرخه ادامهدار از مصرف این ماده برای آرام کردن درد بیشتر تبدیل میگردید.
اهمیت این دستاورد که در نشریه معتبر Science Advances وابسته به انجمن پیشبرد علوم آمریکا منتشر شدهاند، در آن است که نشان میدهد ریشه برخی از رفتارهای اعتیادآور و هزینههای جسمانی ناشی از آن، دهها هزار سال پیش از انقلاب کشاورزی و در میان شکارچی-گردآورندگان کهن وجود داشته است.
- 13
- 5
