روزنامه توسعه ایرانی نوشت: در یک حرکت بیسابقه اتحادیه اروپا روز پنجشنبه، نهم بهمنماه (۲۹ ژانویه)، با اجماع کامل وزرای خارجه ۲۷ کشور عضو، نام سپاه پاسداران انقلاب اسلامی را در فهرست «سازمانهای تروریستی» خود قرار داد. این اقدام، که طرح دوباره آن بعد از اعتراضات اخیر و به بهانههای حقوقبشری صورت گرفت، نقطه عطفی در تیرگی روابط ایران و اروپا محسوب میشود؛ نقطهای که در آن، دیپلماسی شکننده جای خود را به تقابل علنی و خصومتورزی داده است.
عباس عراقچی، وزیر امور خارجه، در واکنش به این تصمیم، آن را «اشتباه راهبردی بزرگ دیگر» اروپا خواند. او با لحنی انتقادی تأکید کرد که در شرایطی که برخی کشورها تلاش میکنند از شعلهور شدن جنگ تمامعیار در منطقه جلوگیری کنند، «جالب است که هیچیک از این کشورها اروپایی نیستند و اروپا در مقابل سرگرم دمیدن در آتش بحران است.» این موضعگیری صریح، نشان از درک عمیق تهران از ماهیت این اقدام دارد که فراتر از یک حرکت نمادین، یک بازی خطرناک ژئوپلیتیکی است. کایا کالاس، رئیس کمیسیون اتحادیه اروپا، ضمن اعلام این تصمیم، با ابراز امیدواری به اینکه «انتظار داریم کانالهای دیپلماتیک ارتباط با ایران، حتی پس از اضافه شدن سپاه به این فهرست، همچنان باز بمانند»، تلاش کرد تا از اهمیت این تصمیم بکاهد. اما واقعیت این است که تروریستی اعلام کردن یک نیروی نظامی رسمی، عملاً مسیر هرگونه تعامل سازنده را مسدود میسازد.
ریشههای تقابل؛ از حقوق بشر تا همسویی با واشنگتن
برای درک اینکه چرا اروپا امروز به این نقطه از تقابل علنی رسیده است، باید به مجموعهای از عوامل داخلی و بینالمللی توجه کرد. در ماههای اخیر، بهانههای حقوق بشری ناشی از نحوه برخورد با معترضان در ایران، به دلیلی قدرتمند برای افزایش فشارها تبدیل شد. اتحادیه اروپا پیش از این نیز با وضع تحریمهایی علیه مقامات بلندپایه مانند اسکندر مومنی (وزیر کشور)، محمد موحدی آزاد (دادستان کل) و ایمان افشاری (قاضی دادگاه انقلاب)، به دلایل آنچه که «سرکوب خشونتبار اعتراضات صلحآمیز» نامید، زمینه را برای هدف قرار دادن نهادهای اصلی امنیتی کشور فراهم کرده بود و این مسیر به تدریج به سمت نهاد سپاه پاسداران سوق یافت.
عامل دیگر، نقشآفرینی منطقهای سپاه و اتهام حمایت نظامی از روسیه در جنگ اوکراین بود. اروپا، که خود را درگیر یک جنگ نیابتی با روسیه میبیند، بهرغم تکذیبهای ایران، ارسال پهپادها و تجهیزات نظامی از سوی ایران را به عنوان تهدیدی مستقیم علیه امنیت خود تلقی کرد. این عوامل، بهانههای لازم را برای توجیه یک اقدام رادیکال فراهم آوردند.
با این حال، تحلیلگران داخلی معتقدند که انگیزه اصلی این تصمیم، همسویی با سیاستهای ایالات متحده است. احمد زیدآبادی، روزنامهنگار، این اقدام را عمدتاً «نمادین» دانست و تأکید کرد که نقش واقعی بینالمللی اروپا به «صدور بیانیه تقلیل پیدا کرده است.» در واقع، گنجاندن نام سپاه در این فهرست، بخشی از راهبرد همسویی اتحادیه اروپا با آمریکاست. آنها میخواهند به واشنگتن، بهویژه در آستانه تقابل احتمالی با دونالد ترامپ بر سر گریلند، پیام دهند که «بیایید حداقل سر ایران با هم کار کنیم.» این اقدام در حالی صورت میگیرد که آمریکا و کانادا پیش از این سپاه را تروریستی اعلام کرده بودند. یوهانس وادفول، وزیر امور خارجه آلمان، نیز این اقدام را یک «پیام سیاسی قوی به تهران» دانست که ماهیت سیاسی و غیرحقوقی تصمیم را تأیید میکند.
تفاوت «تحریم» و «تروریستی اعلام کردن»
برخی تحلیلگران معتقدند که چون سپاه و بسیاری از فرماندهانش پیشتر تحت تحریمهای گسترده اروپا قرار داشتند، آثار اقتصادی مستقیم این تصمیم ممکن است محدود باشد. اما این دیدگاه، تفاوت ماهوی میان «تحریم» و قرار گرفتن در «فهرست تروریستی» را نادیده میگیرد. در زبان حقوقی اتحادیه اروپا، این اقدام، سطح مجازاتها را از محدوده تحریمهای مالی و حقوق بشری فراتر برده و وارد حوزه «قانون مبارزه با تروریسم» میکند. مهمترین اثر فوری این فهرستگذاری، اعمال «تحریم مالی ضدتروریسم» است. این امر شامل مسدودسازی همه وجوه و داراییهای مالی سپاه و نهادهای وابسته در قلمرو ۲۷ کشور عضو میشود و هرگونه ممنوعیت انتقال پول، دارایی یا منابع اقتصادی به آنها را در پی دارد.
از آنجا که سپاه پاسداران نقشی محوری در اقتصاد ایران، از ساختوساز و نفت گرفته تا صنایع نظامی و انرژی، ایفا میکند، این تصمیم پیامدهای حقوقی گستردهای دارد. برخی تفسیرها حاکی از آن است که با این تصمیم یکپارچه، احتمال توقیف داراییها و پیگرد قضایی شرکتها و شبکههای وابسته به سپاه در کشورهای اروپایی وجود دارد. شرکتها و بانکهای اروپایی ممکن است بهطور کامل از همکاری با کسبوکارهای ایرانی خودداری کنند؛ چرا که هرگونه ارتباط با نهادهای مرتبط با سپاه آنها را در معرض پیگرد قضایی قرار میدهد. این امر «ریسک انطباق»Compliance Risk) ) را به شدت افزایش میدهد و عملاً دسترسی سپاه و شبکه اقتصادی بزرگش به شبکه بانکی بینالمللی را محدود میسازد.
علاوه بر پیامدهای مالی، این تصمیم دارای تبعات کیفری نیز هست. کارشناسان حقوقی تصریح میکنند: «هر نوع پرداخت، ارائه خدمات، کمک مالی یا حمایت مستقیم و غیرمستقیم از سپاه میتواند جرم محسوب شود و منجر به پیگرد کیفری افراد و شرکتها شود. این اقدام زمینه را برای ردیابی، تعقیب قضایی، استرداد متهمان و تبادل اطلاعات امنیتی میان کشورهای عضو تقویت میکند.» قرار گرفتن سپاه در کنار گروههایی چون القاعده و داعش، به معنای آن است که دادگاههای ملی اروپا میتوانند پروندههایی کیفری علیه افراد و شرکتهای مرتبط با سپاه به اتهام حمایت از تروریسم، پولشویی یا نقض حقوق بشر باز کنند.
پاسخ تهران چه بود؟
در مقابل این اتهامات، مقامات ایران با قاطعیت از نقش سپاه در منطقه دفاع میکنند و تروریستی اعلام کردن آن را نادیده گرفتن بدیهیات حقوق بینالملل و یک اقدام کاملاً سیاسی میدانند. در پی اقدام اتحادیه اروپا در تروریستی اعلام کردن سپاه پاسداران، علی لاریجانی، دبیر شورای عالی امنیت ملی ایران، گفت که ارتش کشورهای عضو این اتحادیه «تروریستی» محسوب میشوند. همچنین محمدباقر قالیباف، رئیس مجلس شورای اسلامی در واکنش به این تصمیم تأکید کرد: «فقط کسانی سابقه مبارزه سپاه علیه داعش را انکار میکنند که در سمت تروریستها ایستادهاند.» این موضع، سپاه را در جایگاه نیروی اصلی مبارزه با تروریسم جهانی و منطقهای، بهویژه در پرونده داعش در عراق و سوریه، قرار میدهد. محسنی اژهای، رئیس قوه قضاییه، نیز این اقدام را «خصمانه» و «مبتنی بر اغراض و مطامع سیاسی و مغایر با بدیهیات حقوق بینالملل» دانست و هشدار داد که «بدون تردید اقدام کینهتوزانه اتحادیه اروپا بدون پاسخ نخواهد ماند.»
در همین راستا، ستاد کل نیروهای مسلح جمهوری اسلامی ایران با صدور بیانیهای، تبعات این اقدام را مستقیماً متوجه سیاستمداران اروپایی دانست. این واکنشها بیانگر آن است که تهران این اقدام را یک توهین راهبردی تلقی کرده و آماده اقدامات متقابل است.
آیا اروپا جنگ میخواهد؟
سپاه پاسداران، که بلافاصله پس از انقلاب ۱۳۵۷ برای «حفاظت از انقلاب اسلامی» تأسیس شد، امروز قدرتمندترین شاخه نیروهای مسلح ایران است و نقشی محوری در امنیت، کنترل مرزها و برنامههای دفاعی کشور ایفا میکند. ازاینرو یکی از جدیترین نگرانیها پس از این تصمیم، تشدید تنشها و نزدیک شدن منطقه به یک درگیری نظامی تمامعیار است. وزیر امور خارجه ایران به صراحت هشدار داد که اروپا در حال «دمیدن در آتش بحران» است. این در حالی است که مسئول سیاست خارجی اتحادیه اروپا نیز اذعان کرده بود منطقه تحمل جنگ جدیدی را ندارد. تهران در واکنش به قرارگرفتن نام سپاه در میان سازمانهای تروریستی، سفیر آلمان را احضار کرد. دلیل این اقدام نیز، «سخنان صدر اعظم آلمان علیه ایران و مواضع تحریکآمیز مقامات این کشور در رابطه با نیروهای مسلح » اعلام شد. اظهارات صدراعظم آلمان مبنی بر اینکه «عمر رژیم ایران معدود است»، به وضوح نشاندهنده تغییر رویکرد اروپا از دیپلماسی به سمت حمایت از تغییر رژیم است.
مقامات ایرانی هشدار دادهاند که این اقدام بیپاسخ نخواهد ماند. علی شمخانی، عضو شورای دفاع ایران، در واکنش به این تصمیم تأکید کرد اقدامات مقابلهای تهران «فوری خواهد بود.» رئیس کمیسیون امنیت ملی مجلس نیز اعلام کرد که مجلس «بستهای مشخص، مرحلهبندیشده و الزامآور از اقدامات متقابل، بازدارنده و حمایتی» را در دستور کار فوری قرار خواهد داد. این اقدامات متقابل میتواند شامل کاهش سطح روابط دیپلماتیک، محدود کردن همکاریهای امنیتی یا حتی اقدام متقابل علیه نیروهای نظامی کشورهای اروپایی باشد. در مجموع، هرچند احتمال مداخله نظامی مستقیم توسط اتحادیه اروپا بسیار پایین است، زیرا این اتحادیه فاقد فرماندهی نظامی واحد است و سیاست خارجی آن گرایش به تحریم و فشار اقتصادی دارد، اما این تصمیم زمینه را برای همکاریهای نظامی اروپا با آمریکا در چارچوب ناتو علیه منافع ایران فراهم میکند. این اقدام، اروپا را یک قدم به درگیر شدن در جنگ احتمالی خاورمیانه نزدیکتر کرده و خطر یک تنش امنیتی جدی را به شدت افزایش میدهد.
پایان روابط دیپلماتیک اروپا
تروریستی اعلام کردن سپاه پاسداران توسط اتحادیه اروپا، فارغ از میزان تأثیر اقتصادی فوری آن، یک ضربه سیاسی و حقوقی بزرگ به ایران است. این اقدام، سپاه را نه فقط بهخاطر «نقض حقوق بشر» بلکه بهطور رسمی برای اینکه یک «تهدید تروریستی» است، نشانه میرود و روند انزوای ایران در عرصه بینالمللی را تشدید میکند. هانا نویمان، رئیس هیأت پارلمان اروپا برای روابط با ایران، این تصمیم را «نمادین» ندانست و تأکید کرد که «از این پس، همان قوانینی که در مورد داعش یا حماس اعمال میشود، در مورد سپاه پاسداران نیز اعمال خواهد شد.»
با این حال، این اقدام به قیمت از دست رفتن اعتبار اروپا به عنوان یک میانجی مستقل تمام شد. اروپا با این «تصمیم سخت راهبردی»، نشان داد که در نهایت تسلیم فشار واشنگتن بوده و به جای ایفای نقش سازنده، مسیر تقابل را هموارتر ساخته است. مسئولیت تبعات بعدی این تصمیم، که میتواند شامل کاهش همکاریهای امنیتی، تشدید تنشها در منطقه و محدود شدن شدید کانالهای دیپلماتیک باشد، مستقیماً متوجه سیاستمداران هر دو طرف خواهد بود. دوران طولانی مصونیت از مجازات شاید برای شبکههای مالی سپاه به پایان رسیده باشد، اما دوران مقاومت و پاسخ قاطعی که مقامات ایران مطرح میکنند، تازه آغاز شده است. این تصمیم، ایران را بیش از پیش به سمت شرق سوق داده و عملاً هرگونه امید به بازگشت به میز مذاکرات با اروپا را از بین میبرد.
طهمورث گیلانی
- 19
- 5
