تشدید تنشها میان تهران و واشنگتن- با شروع دور نهم از جنگ سوم حداقل تا شامگاه گذشته- بار دیگر امنیت حوزه خلیج فارس و شریانهای انرژی جهان را در وضعیت فوقالعاده قرار داده است.
تداوم حملات موشکی ارتش آمریکا به زیرساختهای کشور و در پی آن، پاسخهای متقابل موشکی و پهپادی ارتش و سپاه به مواضع و پایگاههای نظامی ایالات متحده در کشورهای منطقه، معادلات ژئوپولیتیک و اقتصادی خلیج فارس، بهویژه امنیت آبراه راهبردی تنگه هرمز را با شتابی بیسابقه تحتتاثیر قرار داده است. و در این میان، اجرای ناقص و اتهامات متعدد طرفین به یکدیگر بابت بدعهدیها در قبال «یادداشت تفاهم اسلامآباد» که قرار بود نقشه راهی برای دستیابی به صلحی نسبتاً پایدار و بازگرداندن ثبات به بازار جهانی انرژی باشد، مسیر دیپلماسی را با چالشهای جدی روبهرو ساخته است.
با این حال، شوکهای پیاپی به بازار نفت، افزایش ریسکهای سرمایهگذاری در کشورهای عربی حاشیه خلیج فارس و تبعات تورمی فراگیر بر اقتصاد جهانی - بهویژه در آستانه رویدادهای سیاسی مهم در آمریکا- نشان میدهد که هیچیک از طرفین، توان پرداخت هزینههای یک «جنگ تمامعیار و فراگیر» را ندارند. برای بررسی آخرین وضعیت میدان سیاسی-نظامی و تحلیل موانع موجود بر سر راه «تفاهمنامه اسلامآباد» به سراغ دکتر امیر چاهکی، کارشناس و تحلیلگر مسائل ژئوپولیتیک رفتهایم. خانمها و آقایان، به «میز سیاستخارجی توسعه ایرانی» خوش آمدید.
ارتش آمریکا برای نهمین شب پیاپی به مناطق مختلف ایران حملات متعدد موشکی انجام داده و خساراتی به زیرساختهای کشور وارد آمده است. همچنین گزارشهایی از کشته و زخمی شدن غیرنظامیان منتشر شده است. در میدان واقعاً چه میگذرد؟ آیا در آستانه یک جنگ تمامعیار هستیم؟
با درود به شما و مخاطبان ارجمند «توسعه ایرانی». یادداشت تفاهم اسلامآباد نقشه راهی برای دستیابی به یک توافق نهایی و برقراری صلحی نسبتاً پایدار میان ایران و آمریکا، و نیز مبنایی برای شکلگیری نظمی جدید در ژئوپولیتیک منطقه بود، نظمی که میتوانست شرایط آبراه راهبردی تنگه هرمز، که حدود ۲۰ درصد انتقال انرژی جهان از آن انجام میشود، را به وضعیت پیش از تهاجم نظامی آمریکا و اسرائیل به ایران در نهم اسفند ۱۴۰۴ بازگرداند.
با این حال، همانگونه که اشاره کردید، این یادداشت تفاهم بارها نقض شد و امروز نیز شاهد نهمین دور حملات ارتش آمریکا به ایران بودیم. در مقابل، سپاه پاسداران و ارتش جمهوری اسلامی ایران با حملات موشکی و پهپادی به پایگاهها و داراییهای نظامی آمریکا در کشورهای عربی خلیج فارس، بهویژه اردن، کویت و بحرین، باردیگر نشان دادند که علیرغم حملات ماههای اخیر آمریکا و اسرائیل، بخش مهمی از توانمندیها و داراییهای نظامی و موشکی خود را حفظ کردهاند. این نیروها ضمن وارد آوردن خساراتی به پایگاههای آمریکایی، همچنان تردد در تنگه هرمز را تقریباً ناممکن ساختهاند.
حملات شبانه آمریکاییها به ایران، که من آن را «قصههای هزار و یک شب» خونین مینامم، هرگز اهداف اعلامشده کاخ سفید را تأمین نخواهد کرد و در عین حال امنیت متحدان منطقهای واشنگتن را نیز با مخاطراتی جدی روبهرو ساخته است.
ظاهرا کشورهای عربی خلیج فارس هم متوجه شدهاند که بجز صدور بیانیههای تقریبا بیخاصیت محکومیت، کار دیگری از دستشان در قبال حملات موشکی و پهپادی ایران برنمیآید!
قطعا همین طور است. بههرحال حملات ارتش ایالات متحده به ایران از مبدا همین کشورها و اردن صورت میگیرد و برهمین مبناست که کشورهای عربی حاشیه خلیج فارس طی حدود پنج ماه گذشته با پدیدهای تازه و نگرانکننده روبهرو شدهاند.
حملات موشکی و پهپادی ایران روند عادی حکمرانی، زندگی روزمره و فعالیتهای اقتصادی در این کشورها را به شدت تحت تأثیر قرار داده است. منازعات سالهای اخیر جهان عرب، از جنگ غزه و درگیریهای جنوب لبنان گرفته تا جنگ یمن، بحران سوریه و سقوط خاندان اسد، هرگز چنین تأثیر مستقیمی بر سایر کشورهای عرب منطقه نداشت و زندگی روزمره مردم، سرمایهگذاری و کسبوکار را تا این اندازه مختل نکرد.
در ماههای اخیر گزارشهای متعددی درباره توقف سرمایهگذاریهای جدید در امارات و کویت و نیز کاهش ارزش سهام برخی ابرکمپانیهای بینالمللی منتشر شده است. در جریان جنگ چهل روزه، اختلال در امنیت کشتیرانی و افزایش ریسکهای ژئوپولیتیکی، بازارهای جهانی انرژی را با شوکهای پیاپی روبهرو کرد. پیش از نهم اسفند ۱۴۰۴، روزانه حدود ۱۵۰ کشتی کانتینربر و ابرنفتکش از آبراه بینالمللی تنگه هرمز عبور میکردند. اختلال در این مسیر راهبردی در جریان جنگ چهل روزه موجب شد قیمت نفت از مرز ۱۰۰ دلار در هر بشکه فراتر رود، آن هم در شرایطی که ایران یا گروههای نزدیک به تهران هیچ حمله مستقیمی به داراییهای آرامکو انجام نداده بودند. با این حال، این «شمشیر داموکلس» همچنان بر فراز آرامکو در اهتزاز است.
شاید بیمناسبت نباشد که یادآوری کنیم آرامکو یکی از مهمترین حامیان مالی جام جهانی فوتبال ۲۰۲۶ بوده و سالهاست جایگاه یک ابرکمپانی جهانی انرژی را در اختیار دارد.
و براین اساس، معتقدم شرایط موجود، چه در منطقه، چه در آمریکا و چه در داخل ایران، اجازه گسترش بحران به یک جنگ فراگیر را نخواهد داد. مخالفان توسعه چنین جنگی در میان کشورهای منطقه، اروپا، آمریکا و حتی در درون ساختارهای قدرت، بهمراتب بیش از موافقان آن هستند.
پس شما معتقدید که امکان تحقق یک جنگ تمام عیار زیاد نیست. آیا برمبنای همین دیدگاه هنوز برای دیپلماسی شانس جدی قائل هستید؟ و اینکه آیا «یادداشت تفاهم اسلام آباد» میتواند مبنای این دیپلماسی باشد یا باید به توافق جدیدی فکر کنیم؟
حمیدرضای عزیز، «امید» در زبان روسی نامی دخترانه است و یک ضربالمثل معروف روسی میگوید: «امید آخرین است که میمیرد.» پایان هر جنگی صلح است اما قربانیان از دست رفته باز نمیگردند و ویرانیهای هر جنگی، عقبافتادگی اقتصادی و فقر را افزایش میدهد.
هرچه زودتر روند مذاکرات آغاز شود روند فاجعه اقتصادی، اجتماعی و آثار زیانبار وضعیت فعلی، متوقف میشود و شرایط را برای تدوین یک توافقنامه نهایی میان ایران و آمریکا هموارتر میسازد. برای اولینمرتبه طی ۴۷ سال گذشته، روسایجمهور دو کشور متخاصم ایران و آمریکا سند مشترکی را در دو نسخه فارسی و انگلیسی امضا کردند و طی چند روز پس از آن نرخ هر بشکه نفت از بالای صد دلار به کانال ۷۰ دلار کاهش یافت و دهها میلیون بشکه نفت بدون هرگونه مشکل از طریق آبراه بینالمللی تنگه هرمز عبور کردند که نشانه استقبال بازار انرژی و بورس جهان از اولین گامهای تهران و واشنگتن در پیشبرد دیپلماسی واقعگرایانه بود.
آغاز حملات شبانه آمریکا به کشورمان که با عکسالعمل ایران و حمله به مراکز مهم در کشورهای عربی روبرو شد نرخ هر بشکه نفت را به بیش از ۸۰ دلار افزایش داده که قطعا با ادامه درگیریها، این روند صعودی افزایش نرخ حاملهای انرژی و بهدنبال آن افزایش تورم جهانی و گرانیها را در چهار گوشه جهان شاهد خواهیم بود و تاثیرات آن در بازار داخلی آمریکا که در مرحله اول افزایش نرخ سوخت را سبب خواهد شد در آستانه انتخابات میاندورهای کنگره در ماه نوامبر برای جمهوریخواهان بسیار نامطلوب است.
تامین امنیت تنگه هرمز بدون همراهی ایران و از طریق عملیات نظامی آمریکا امکانپذیر نیست و در روزهای اخیر هم شاهد توقف تردد نفتکشها از کریدور جنوبی تنگه هرمز در آبهای سرزمینی پادشاهی عمان پساز حملات پهپادی بهچند نفتکش بودیم.
مشکل از تفسیر اصطلاحا «به رأی» هر کدام از طرفین در خوانش تفاهمنامه اسلامآباد نیست؟
قطعا همانگونه که گفتی، تفسیر« به رأی» چه از طرف جمهوری اسلامی ایران و چه از جانب ایالات متحده همچنان معضلاتی را ایجاد کرده اما باید تاکید کنم که در بند پنجم توافقنامه ۱۴ مادهای اسلام آباد صریحا تاکید شده که ایران و عمان «اداره آینده و خدمات دریایی در تنگه هرمز» را در چارچوب حقوق بینالملل و در«تبادلنظر» با دیگر کشورهای ساحلی خلیج فارس تعیین میکنند.
ولی مشکل مدنظر شما دقیقا اینجاست که تحت فشار آمریکا و در پی سفر مارکو روبیو به قطر و بحرین، سلطنت عمان آبراه جنوبی تنگه هرمز را بدون هماهنگی با ایران تعیین کرد و معتقدم این تصمیم، نهتنها برخلاف بلکه نقض آشکار ماده پنجم یادداشت تفاهم اسلامآباد است. و این گام را کاخسفید تحت فشار تندروهای داخلی آمریکا و تحت فشار مستقیم اسرائیل و کابینه جنگطلب نتانیاهو، برداشت که عملا به شکست و توقف تردد در تنگه هرمز انجامید.
«مارکو روبیو»، وزیر امور خارجه آمریکا در گفتوگو با خبرنگاران قبل از سفر به نشست وزرای خارجه « آسهآن» تلاش کرد تا آمادگی واشنگتن را برای آغاز مجدد گفتوگوها با تهران نشان دهد. او گفت: «راه دیپلماسی با ایران همچنان باز است و آمریکا برای دستیابی بهیک توافق واقعی آمادگی دارد.» او تأکید کرد که اختلافات، از جمله مسئله تنگه هرمز، میتواند از مسیر گفتوگو حل شود.
به گفته روبیو، هدف واشنگتن رسیدن به راهحلی پایدار و جلوگیری از گسترش جنگ است. ولی برخلاف اظهارات وزیر خارجه ایالات متحده، حقیقت این است که دونالد ترامپ مداوم تصمیمات متناقضی را به اجرا گذاشته که منجر به آغاز درگیریها شده است.
ازسویدیگر، تهران نیز باید صبورانهتر برخورد کند و از انزوای جهانی آمریکا در مورد حملات نظامی به کشورمان، بهرهبرداری سیاسی و اقتصادی را در مذاکرات به عمل آورد. و«سیاست پهپادی» را بهعنوان اولین گام در اعتراض بهعهدشکنی آمریکا اجرایی نکند. با توجه بهمزیت و ویژگیهای ژئوپولیتیک ایران و کنترل طبیعی بر آبراه جهانی هرمز، این ابزار همیشه در دستان ایران قرار دارد .
ضمنا، روبیو در سفر به مانیل فیلیپین با وزرای خارجه روسیه و چین نیز قطعا ملاقاتهای جداگانهای خواهد داشت که محور آن جنگ خلیج فارس، ایران و آمریکا خواهد بود و با توجه به حمایتهای چین و روسیه از ایران- ارسال دادههای ماهوارهای نظامی بهتهران- و تلاش وی برای تاثیرگذاری بر ایران از طریق چین و روسیه است که خود نشانه موقعیت دشوار کاخ سفید و بهسود بازگشت بهیادداشت تفاهم است که حتما تحقق مفاد آن تامینکننده منافع ایران خواهد بود.
شرایط برای آغاز مذاکرات مستقیم تهران و واشنگتن با توجه به این سفر و نیز سفر وزیر کشور ایران به پاکستان، بهعقیده من کاملا مساعد است.
امیر چاهکی عزیز ممنون از شما.
- 9
- 3
