پایگاه جهانی عباس‌آباد نه‌تنها مورد حفاظت قرار نگرفته، بلکه طی سال‌های اخیر در آن ساخت‌وساز شده، کنسرت برگزار شده و آتش‌سوزی رخ داده است؛ مجموعه‌ای از مداخلات که به این اثر آسیب زده‌اند. این جنگل زیبا هر لحظه ممکن است از فهرست میراث جهانی خارج شود، اما تعدد نهادهای متولی و تخلفات بی‌شمار، حفاظت از آن را دشوار کرده است.
به‌طور کلی، باغ جهانی عباس‌آباد در سال‌های اخیر زیر سایه واگذاری‌های مکرر، ساخت‌وسازهای ناسازگار، بهره‌برداری‌های تجاری و مداخلات دستگاه‌های مختلف قرار گرفته است. آتش‌افروزی و انباشت زباله در محدوده جنگلی، فعالیت قایق‌های پدالی در دریاچه تاریخی و برگزاری رویدادها در عرصه اثر، نگرانی‌ها درباره حفاظت از این مجموعه را افزایش داده است؛ وضعیتی که در صورت تداوم، می‌تواند نه‌تنها ارزش جهانی عباس‌آباد، بلکه اعتبار پرونده زنجیره‌ای باغ‌های ایرانی را نیز با خطر روبه‌رو کند.
عباس‌آباد؛کاوش‌های باستان‌شناسی
محمد عظیمی، عضو مشاور شورای راهبردی جهانی عباس‌آباد، به «پیام ما» می‌گوید: اوایل دهه ۶۰، بخشی از این جنگل در اختیار ارگان نظامی قرار گرفت که به کاخ اشرف معروف بود. در این بخش از جنگل ساخت‌وساز صورت گرفته بود. در این منطقه آموزش‌های نظامی برگزار می‌شد؛ به‌ویژه برای افرادی که قرار بود به جبهه اعزام شوند. مدتی نیز این منطقه به زندان تبدیل شد و سپس زندان به مرغداری تبدیل شد. پس از آن، سازمان ایرانگردی و جهانگردی در آن منطقه مجموعه‌ای ایجاد کرد و قرار بود سوئیت‌هایی برای اقامت‌های کوتاه‌مدت ساخته شود، اما این اقدام انجام نشد. اولین کاوش در این منطقه نیز در دهه ۵۰، به دست علی‌اکبر سرفراز، باستان‌شناس مطرح کشور، انجام شد.
او می‌افزاید: پس از انقلاب نیز آقای نیکخواه اولین کاوش را انجام داد. سپس فردی به نام عبدالوهاب موسوی‌نسب مدیر پایگاه شد که فردی بی‌کفایت بود. بخشی از آسیب‌هایی که اکنون مشاهده می‌کنیم، به دست او وارد شده است. به نظر می‌رسد هر مجموعه یا ارگانی که با منابع طبیعی قرارداد منعقد می‌کند، باید سالانه مبلغی به این نهاد پرداخت کند.
عظیمی با اشاره به تعدد نهادهای متولی و موازی‌کاری آنها در مدیریت عباس‌آباد ادامه می‌دهد: یکی از مشکلات این مجموعه، تداخل مسئولیت‌ها میان دستگاه‌های مختلف است. عرصه جنگلی در اختیار منابع طبیعی است و همین مسئله زمینه مداخلات متعدد را فراهم کرده است. در بسیاری از موارد، درباره قراردادهای میان میراث فرهنگی و منابع طبیعی و پرداخت‌های مربوط به آنها نیز اختلاف‌هایی وجود داشته است. از سوی دیگر، نهادهایی مانند شرکت آب منطقه‌ای، تربیت‌بدنی و مجموعه‌های دیگری نیز در بخش‌هایی از این محدوده مداخله کرده‌اند.
او می‌گوید: برای نمونه، درباره آب استخر و حق‌آبه‌ای که به‌دلیل تجمع آب برای اراضی کشاورزی روستاهای پایین‌دست مطرح بوده، شرکت آب منطقه‌ای نیز وارد موضوع شده است. در حوزه فعالیت‌های ورزشی هم اقداماتی مانند استفاده از پدالو در این مجموعه انجام شده است. به گفته او، در مقاطعی درختان قطع شدند و محدوده برخی مجموعه‌ها توسعه پیدا کرد؛ درحالی‌که حدود اختیارات و مالکیت نهادهای دخیل محل بحث بود.
مدیر انجمن دوستداران میراث فرهنگی هوتو بهشهر با اشاره به طرح‌هایی که برای توسعه گردشگری در عباس‌آباد مطرح شده بود، می‌افزاید: طرح تله‌کابین در نهایت منتفی شد، اما در بخشی از محدوده‌ای که در اختیار یک مجموعه قرار گرفته بود، اقداماتی برای ایجاد شهرک و قطعه‌بندی زمین انجام شد. به گفته او، این اقدامات با اجازه مدیر وقت پایگاه پیش رفت و میراث فرهنگی بعدها ناچار شد برای متوقف‌کردن برخی از آنها وارد عمل شود؛ اقدامی که به گفته او با دشواری‌هایی همراه بود. مجموعه‌های پذیرایی ساخته‌شده در این محدوده نیز با مشکلاتی در زمینه سامان‌دهی و رعایت ضوابط مواجه‌اند. به گفته او، متراژ برخی از این مجموعه‌ها با استاندارد مشخصی مطابقت ندارد و حریم رستوران‌ها نیز به‌شکل یکسان تعریف نشده است. عظیمی معتقد است این وضعیت حاصل مداخلات تدریجی و نبود نظارت یکپارچه بر مجموعه است.
از فروشگاه صنایع‌دستی تا سوپرمارکت
عظیمی با اشاره به مداخلات پس از تغییر وضعیت اداره مجموعه می‌گوید: حتی در محدوده عرصه و حریم‌های درجه یک و دو آثار تاریخی نیز ساخت‌وسازهایی انجام شده است. برای مثال، در نزدیکی برج مجموعه، ساختمانی با عنوان فروشگاه صنایع‌دستی ساخته شد که امروز به سوپرمارکت تبدیل شده است. به اعتقاد من، در این محل فعالیت مؤثری در حوزه صنایع‌دستی صورت نگرفته و این پرسش مطرح است که چنین تغییراتی تا چه اندازه با اهداف حفاظتی و گردشگری مجموعه سازگار بوده‌اند. مسئله اصلی این است که نهادهای مختلف باید حدود اختیارات خود را بشناسند و مدیریت مجموعه بر پایه ضوابط میراث فرهنگی انجام شود. من به‌عنوان عضو مشاور شورای راهبردی جهانی عباس‌آباد، در جریان جلسات و پیگیری‌های مربوط به این مجموعه هستم. طرحی نیز برای مدیریت یکپارچه نوشته شده که قرار است در وزارتخانه بررسی و تصویب شود، اما تاکنون شکل اجرایی آن را ندیده‌ایم. ادامه وضعیت فعلی، مسئولیت حفاظت از این میراث جهانی را میان چند نهاد پراکنده می‌کند و پاسخ‌گویی درباره مداخلات را دشوار می‌سازد.
تلاش برای الحاق عباس‌آباد به محدوده شهری
عظیمی درباره تلاش برای الحاق عباس‌آباد به محدوده شهری بهشهر بیان می‌کند: به‌دلیل موقعیت جنگلی این مجموعه و عبور مسیر دسترسی از محدوده یک روستا، موضوع الحاق آن به محدوده شهری با ملاحظات قانونی و محیطی روبه‌روست. عباس‌آباد یک سکونتگاه شهری نیست؛ نه محله‌ای دارد، نه بافت مسکونی متعارف و نه اقامت شبانه در آن به‌شکل یک شهر جریان دارد.
او ادامه می‌دهد: با وجود این، تلاش‌هایی برای الحاق عباس‌آباد به محدوده شهری صورت گرفت و مجوزهایی نیز در این خصوص صادر شد. خوشبختانه با حضور وزیر در مجموعه، توانستیم در پیگیری‌های انجام‌شده به لغو حکم الحاق کمک کنیم.
آثار صفوی در معرض آسیب
عظیمی درباره آثار تاریخی موجود در باغ جهانی عباس‌آباد می‌گوید: در جریان کاوش‌های انجام‌شده در باغ عباس‌آباد، بقایای یک حمام صفوی شناسایی شده است که بخش‌هایی از دیوارها و اجزای سازه‌ای آن باقی مانده‌اند. دو برج آجری نیز در مجموعه وجود دارد که بخشی از آنها مرمت شده است. چهار برج در محدوده استخر نیز از آثار شاخص دوره صفوی به‌شمار می‌روند که بخش‌هایی از آنها در بیشتر ایام سال زیر آب قرار دارند، اما همچنان پابرجا هستند. دیواره سد و دریچه‌های تاریخی آن نیز از بخش‌های مهم این مجموعه‌اند. این سازه‌ها بخشی از نظام مدیریت آب در باغ را شکل می‌دادند و حفاظت از آنها اهمیت زیادی دارد. با این حال، روی بخشی از دیواره سنگ‌چین شده و بار اضافی به سازه تحمیل شده است.
او با اشاره به نشانه‌های نشت آب می‌گوید: امروز در زیر دیواره نیز نشانه‌هایی از نشت آب مشاهده می‌شود که باید از نظر فنی بررسی شود. عبور ماشین‌آلات سنگین و انتقال مصالح از روی بخش‌هایی از این محدوده نیز نگرانی‌هایی درباره وضعیت حفاظتی آن ایجاد کرده است. این آثار به مراقبت مستمر و بررسی‌های تخصصی نیاز دارند و نمی‌توان صرفاً به‌دلیل پابرجابودن آنها، وضعیتشان را مناسب دانست.
واگذاری چندباره و غلبه نگاه تجاری بر باغ جهانی عباس‌آباد
زینب احمدی، مدیر پایگاه میراث جهانی باغ عباس‌آباد، با اشاره به تغییر متولیان بهره‌برداری از مجموعه عباس‌آباد بهشهر به خبرنگار پیام ما می‌گوید: پس از کاوش‌های باستان‌شناسی و آشکارشدن بخش‌هایی از باغ تاریخی، این مجموعه تا سال ۱۳۹۴ در اختیار میراث فرهنگی بود. در آن سال، منابع طبیعی با این استدلال که تعهدات مالی و بهره‌مالکانه انجام نشده است، زمینه خروج میراث فرهنگی از مدیریت مجموعه را فراهم کرد. از آن زمان تاکنون، عباس‌آباد در اختیار بهره‌برداران مختلفی قرار گرفته است؛ از پیمانکار خصوصی و دهیاری روستای التپه تا شهرداری و در نهایت انجمن حمایت از زندانیان.
او می‌افزاید: در این سال‌ها، نهادها و اشخاصی که برای بهره‌برداری از مجموعه با منابع طبیعی قرارداد منعقد کردند، بارها تغییر کرده‌اند. متأسفانه بیشتر نهادهای بهره‌بردار، به این پایگاه جهانی نگاه تجاری داشته‌اند، نه دیدگاهی مبتنی بر میراث فرهنگی.
ساخت‌وساز و رویدادهای ناسازگار با ضوابط حفاظتی
مدیر پایگاه با اشاره به ساخت‌وسازها و فعالیت‌های انجام‌شده در محدوده اثر می‌گوید: در عرصه مجموعه، اردوگاه‌هایی وجود دارد که طی سال‌های اخیر ساخت‌وسازهای گسترده‌ای در آنها صورت گرفته است؛ از دیوارکشی تا ساخت کلبه‌هایی با عنوان کلبه سوئیسی. همچنین طرح‌ها و مداخلات دیگری در محدوده اثر انجام شده که با ضوابط حفاظت از میراث جهانی سازگار نیستند. از سوی دیگر، رویدادهایی در این محدوده برگزار می‌شود که باید از نظر تناسب با فضای تاریخی و ضوابط حفاظتی بررسی شوند. از دیگر تغییرات صورت‌گرفته در این پایگاه، تبدیل نمازخانه‌ای به سوئیت است که با هزینه دولت ساخته شده بود. در فاصله‌ای از باغ مرکزی نیز ساخت‌وسازهایی، از جمله ویلا و بناهای دیگر، انجام شده که باید بررسی و تعیین تکلیف شوند.
آتش‌افروزی و زباله؛ تهدیدی برای درختان و دریاچه
یکی دیگر از مشکلات مجموعه، رواج آتش‌افروزی و رهاکردن زباله در محدوده جنگلی است.
احمدی می‌گوید: در بخش‌هایی از مجموعه، بازدیدکنندگان برای پخت غذا زمین را حفر می‌کنند، آتش روشن می‌کنند و زباله بر جا می‌گذارند. این رفتارها هم به سطح خاک و ریشه درختان آسیب می‌زند و هم برای محیط طبیعی و دریاچه مجموعه خطرآفرین است. وضعیت درختان محدوده مرکزی باغ با درختان بخش‌هایی که رفت‌وآمد و آتش‌افروزی در آنها بیشتر است، تفاوت محسوسی دارد. در محدوده اصلی باغ، به‌دلیل نظارت و محدودیت‌های حفاظتی، اجازه آتش‌افروزی داده نمی‌شود؛ اما در بخش‌های دیگر مجموعه، این رفتارها همچنان تکرار می‌شوند.
او همچنین با اشاره به واگذاری فعالیت قایق‌های پدالی در دریاچه می‌گوید: دریاچه عباس‌آباد بخشی از یک مجموعه تاریخی است و نمی‌توان آن را صرفاً پهنه‌ای آبی برای تفریح در نظر گرفت. فعالیت قایق‌های پدالی، نزدیک‌شدن بازدیدکنندگان به بنای تاریخی واقع در میان دریاچه و برخورد قایق‌ها با آن، از جمله مسائلی است که باید از منظر حفاظت بررسی شود.
تخلیه آب دریاچه و آسیب به بنای تاریخی
احمدی با اشاره به نقش شرکت آب منطقه‌ای در مدیریت آب مجموعه می‌گوید: دریاچه عباس‌آباد طبیعی نیست، بلکه در پی احداث سازه تاریخی ایجاد شده است. در سال‌های اخیر، آب دریاچه در مقاطعی برای تأمین آب کشاورزی پایین‌دست تخلیه می‌شود؛ روندی که می‌تواند به بنای تاریخی واقع در میان دریاچه آسیب برساند. تکرار چرخه پر و خالی‌شدن دریاچه، مصالح بنا را در معرض جذب و ازدست‌دادن رطوبت قرار می‌دهد و این تغییرات می‌تواند به فرسودگی و آسیب سازه منجر شود. از نظر او، تصمیم‌گیری درباره آب دریاچه باید با درنظرگرفتن ارزش تاریخی آن و پیامدهای احتمالی بر بنا انجام شود.
خطر قرارگرفتن در فهرست میراث جهانی در معرض خطر
احمدی با هشدار درباره پیامدهای ادامه مداخلات و ساخت‌وسازها می‌گوید: ثبت جهانی، دولت را متعهد می‌کند که از اثر حفاظت کند و مانع تخریب یا تغییرات ناسازگار با ارزش‌های آن شود. اگر تخلف‌ها و تصرف‌های صورت‌گرفته اصلاح نشوند، ممکن است اثر ابتدا در فهرست میراث جهانی در معرض خطر قرار بگیرد و در صورت تداوم وضعیت، خطر خروج آن از فهرست میراث جهانی نیز مطرح شود. پیامدهای این وضعیت ممکن است به مجموعه عباس‌آباد محدود نماند. باغ‌های ایرانی به‌صورت یک پرونده زنجیره‌ای در فهرست میراث جهانی ثبت شده‌اند و عباس‌آباد یکی از اجزای این پرونده است. بنابراین، آسیب به ارزش‌های این مجموعه می‌تواند اعتبار کل پرونده را تحت تأثیر قرار دهد؛ پرونده‌ای که باغ‌هایی از استان‌های مختلف، از جمله مازندران، کرمان، اصفهان، یزد و خراسان جنوبی را دربرمی‌گیرد.
او تأکید می‌کند: مسئله عباس‌آباد تنها اختلاف میان دستگاه‌های متولی یا نحوه درآمدزایی از یک مجموعه گردشگری نیست؛ موضوع اصلی، چگونگی حفاظت از اثری است که ارزش آن فراتر از مرزهای محلی و استانی تعریف شده و مدیریت آن باید با تعهدات ناشی از ثبت جهانی هماهنگ باشد.
احمدی درباره اختیارات و وظایف مدیر پایگاه باغ عباس‌آباد تأکید می‌کند: بسیاری از طرح‌هایی که برای اجرا به پایگاه می‌رسند، با مخالفت ما روبه‌رو می‌شوند. همه ساخت‌وسازها و فعالیت‌هایی که در مجموعه انجام شده یا قرار است انجام شود، تأییدیه پایگاه را ندارند. برای نمونه، طرح ایجاد فضای بیلیارد در عرصه مجموعه مطرح شده و متقاضی حدود یک سال‌ونیم است که پیگیر آن است، اما ما همچنان مخالفت می‌کنیم. طرح‌هایی برای ساخت کلبه در محدوده باغ نیز مطرح شده است. حتی با استقرار یک کانکس برای فعالیتی مانند فروش بلال هم مخالفت‌هایی وجود دارد. مسئله این است که تصمیم‌گیری درباره یک اثر ثبت جهانی‌شده نمی‌تواند صرفاً بر مبنای نگاه بهره‌بردار یا دستگاه مالک انجام شود. این مجموعه ضوابط حفاظتی دارد و هر نوع فعالیت و بهره‌برداری باید با جایگاه تاریخی و جهانی آن سازگار باشد.
- 10
- 5
