
انتقاد از مداخله در کانالهای تاریخی اشکفت سلمان
به گزارش روزنامه پیام ما، «فرامرز خوشاب»، دبیر انجمن دوستداران میراث فرهنگی ایذه، «تا ری شا»، از تعرض به محوطه باستانی اشکفت سلمان در محدوده شهری ایذه خبر میدهد و به «پیام ما» میگوید: «این محوطه باستانی که به دورههای ایلام میانه و ایلام نو تعلق دارد، حدود ۲۷۰۰ تا ۳۷۵۰ سال قدمت دارد و یکی از نیایشگاههای مهم باستانی منطقه محسوب میشود. در این محوطه چهار نقشبرجسته وجود دارد که یکی از ویژگیهای کمنظیر آن، نقشبرجسته زنی است که همپای پادشاه و هماندازه او بر سینه کوه حکاکی شده است. این نقش بیانگر جایگاه زنان در ساختار اجتماعی و اعتقادی آن دوره است. همچنین، موضوع خانواده، جدایی آن از سیاست و ارزش عناصر چهارگانهای مانند آب، خاک و آتش از جمله مفاهیمی است که اهمیت تاریخی و فرهنگی این محوطه را نشان میدهد. به همین دلیل، هرگونه مداخله در عرصه این محوطه باید با حساسیت و ملاحظات حفاظتی همراه باشد، چراکه اهمیت اشکفت سلمان تنها به آثار قابل مشاهده آن محدود نمیشود و ساختار و بستر تاریخی محوطه نیز بخشی از ارزش آن را تشکیل میدهد. حفاظت از چنین مجموعهای مستلزم آن است که پیش از اجرای هر طرح عمرانی، موقعیت آثار و ساختارهای تاریخی بهدرستی شناسایی شود و تصمیمگیریها با توجه به ارزشهای فرهنگی و باستانشناختی آن صورت گیرد.»
او با اشاره به قرار گرفتن اشکفت سلمان در پرونده «چشمانداز طبیعیـتاریخی ایذه» که در سال ۲۰۰۸ به فهرست موقت میراث جهانی «یونسکو» راه یافت، میافزاید: «حدود ۱۸ تا ۱۹ سال است که این محوطه در فهرست موقت یونسکو قرار دارد و قرار است در آینده برای ثبت جهانی بررسی شود. در این سالها، هر بار که ارزیابان یونسکو برای بررسی منطقه ایذه و چشمانداز تاریخی و طبیعی آن به این منطقه سفر میکنند، ایرادها و موانعی مطرح میشود که باید برطرف شوند. بااینحال، شهرداری، مسئولان شهری ایذه و «ادارهکل میراث فرهنگی خوزستان» بهجای رفع موانع موجود، در حال ایجاد موانع تازه و افزودن آنها به مشکلات قبلی هستند. حتی به نظر میرسد بخشی از این اقدامات با آگاهی از پیامدهای آن انجام میشود. تداوم چنین مداخلاتی میتواند روند حفاظت از محوطه و چشمانداز تاریخی آن را با دشواری بیشتری روبهرو کند؛ موضوعی که در مسیر بررسی پرونده ثبت جهانی نیز اهمیت دارد. وقتی محوطهای در مسیر بررسی برای ثبت جهانی قرار گرفته است، انتظار میرود دستگاههای مسئول در اجرای طرحهای شهری و عمرانی، ملاحظات حفاظتی را جدیتر بگیرند و از اقداماتی که ممکن است به ارزشهای تاریخی آن لطمه بزند، پرهیز کنند.»
خوشاب با اشاره به تعرض اخیر به محوطه باستانی اشکفت سلمان توضیح میدهد: «در این محدوده، کانالهای باستانی انتقال آب وجود دارد که در گذشته بخشی از نظام مدیریت آب شهر ایذه را تشکیل میدادند. شهرداریهای ادوار گذشته و حتی مدیریت فعلی، در مقاطع مختلف این کانالها و مسیرهای عبور آب را در پاییندست تنگ یا مسدود کردهاند و در مواردی نیز با فروش بخشهایی از مسیر، کارکرد طبیعی آنها را از بین بردهاند. نتیجه این اقدامات، بروز مشکلات جدی در مدیریت آبهای سطحی شهر است. اکنون آب در سطح خیابانها و معابر سرگردان میشود و آبگرفتگی و سیلاب شهری به وجود میآید، درحالیکه بخشی از این مشکلات بهدلیل از بین رفتن مسیرهای تاریخی انتقال آب است. در واقع، این کانالها فقط یادگارهایی از گذشته نیستند، بلکه همچنان میتوانند در شناخت شیوههای مدیریت آب و حل بخشی از مشکلات امروز شهر مورد توجه قرار گیرند. از بین رفتن پیوستگی این مسیرها هم به ارزش تاریخی آنها آسیب میزند و هم امکان استفاده از ظرفیتشان را محدود میکند. مسئله این است که با مسدود شدن مسیرهای پاییندست، جریان آب با محدودیت مواجه میشود و پیامد آن در نقاط دیگر شهر بروز میکند. بنابراین نمیتوان مشکلات امروز را بدون توجه به تغییراتی که در این شبکه تاریخی ایجاد شده است، بررسی کرد.»
مهار آبگرفتگی با چه هزینهای برای میراث؟
او با انتقاد از شیوه برخورد مسئولان با این وضعیت میگوید: «بهجای آنکه مدیریت شهری برای رفع مشکلات در پاییندست و احیای مسیرهای انتقال آب چارهاندیشی کند، اکنون در بالادست و در محدوده محوطه باستانی دست به اقداماتی زده است که از نظر کارشناسی ضرورتی ندارد. در این محدوده نیازی به حفاری عمیق یا لایروبی گسترده کانالها وجود ندارد. آنچه میتواند در بالادست انجام شود، ایجاد موانع و تمهیدات لازم برای کنترل جریان آب است، نه عمیق کردن کانالهای موجود و تعرض به عرصه یک محوطه باستانی. به اعتقاد ما، مدیریت بحران نباید به معنای انجام عملیات بدون توجه به پیشینه تاریخی محل باشد. اگر هدف جلوگیری از آبگرفتگی است، باید ابتدا منشأ مشکل و تغییراتی که در مسیرهای طبیعی و تاریخی آب ایجاد شده بررسی شود و سپس راهکاری متناسب با وضعیت محوطه انتخاب شود. نمیتوان برای حل مسئلهای که بخشی از آن در نتیجه دستکاری مسیرهای پاییندست ایجاد شده، در بالادست و در محدوده یک محوطه تاریخی دست به اقداماتی زد که خود ممکن است خسارتهای تازهای به همراه داشته باشد. راهکار باید بر پایه شناخت درست مسیر آب و بررسی وضعیت موجود انتخاب شود، نه صرفاً با اجرای عملیات خاکبرداری و تغییر ساختار کانالها.»
دبیر انجمن دوستداران میراث فرهنگی ایذه با یادآوری هشدارهای پیشین این انجمن درباره اهمیت کانالهای تاریخی آب میافزاید: «ما در سال ۱۳۹۹ این موضوع را به مسئولان گوشزد کردیم و حتی در جلسهای در فرمانداری که با حضور شهردار برگزار شد، توضیح دادیم که وجود این کانالها برای شهر ایذه یک نعمت است. نباید این مسیرها تخریب یا بخشهایی از آنها فروخته شود، زیرا این کانالها علاوهبر ارزش تاریخی، کارکرد مهمی در مدیریت آب شهر دارند. متأسفانه هشدارهای ما جدی گرفته نشد و امروز همان مسائلی که درباره آنها تذکر داده بودیم، به یک بحران در ایذه تبدیل شده است. این تجربه نشان میدهد بیتوجهی به زیرساختهای تاریخی و هشدارهای فعالان میراث فرهنگی میتواند در بلندمدت پیامدهایی به دنبال داشته باشد که حل آنها دشوارتر و پرهزینهتر است. ما از همان زمان تأکید داشتیم که این مسیرها نباید بهعنوان زمینهای بلااستفاده یا فضاهایی بدون کارکرد تلقی شوند. ارزش آنها تنها در قدمت تاریخیشان نیست، بلکه بخشی از کارکرد شهری آنها نیز باید مورد توجه قرار گیرد. اگر در آن زمان به این هشدارها توجه میشد، شاید امروز مدیریت شهری با بخشی از مشکلاتی که برای کنترل آبهای سطحی با آن مواجه است، روبهرو نبود.»
او با اشاره به اقدامات اخیر در محوطه باستانی اشکفت سلمان ادامه میدهد: «اکنون به بهانه مدیریت بحران، ماشینآلات سنگین وارد محوطه شدهاند و با استفاده از لودر، عملیات گودبرداری در محدودهای با قدمت حدود ۳۷۰۰ سال انجام شده است. پرسش ما این است که چنین اقدامی با چه مجوز و پشتوانه کارشناسی صورت گرفته است؟ آیا ادارهکل میراث فرهنگی خوزستان از این عملیات اطلاع داشته است؟ اگر مسئولان میراث فرهنگی در جلسات مربوط به این تصمیم حضور داشتهاند، نظر کارشناسی آنها چه بوده و آیا با حذف یا تغییر مسیر کانالهای تاریخی موافقت کردهاند؟ اگر چنین تصمیمی گرفته شده باشد، مسئولیت پیامدهای آن متوجه چه کسانی است؟»
خوشاب تأکید میکند: «انتظار میرود مسئولان بهروشنی اعلام کنند که مبنای تصمیمگیری برای ورود ماشینآلات و انجام عملیات خاکبرداری چه بوده و چه بررسیهایی پیش از آغاز کار انجام شده است. موضوع فقط یک عملیات عمرانی نیست. پای حفاظت از محوطهای تاریخی و ساختارهایی در میان است که بخشی از حافظه تاریخی و شیوه زیست گذشتگان را بازتاب میدهند. ازاینرو، لازم است مشخص شود چه نهادی درخواست اجرای این عملیات را مطرح کرده، چه دستگاههایی در تصمیمگیری نقش داشتهاند و آیا پیش از آغاز کار، نظر کارشناسان میراث فرهنگی اخذ شده است یا خیر. پاسخ به این پرسشها میتواند روشن کند که مداخله اخیر براساس یک طرح کارشناسی و با رعایت ضوابط حفاظتی انجام شده یا تصمیمی اجرایی بوده که بدون توجه کافی به ارزشهای تاریخی محوطه به مرحله اجرا رسیده است.»
آنچه امروز در محدوده اشکفت سلمان رخ میدهد، فراتر از یک عملیات خاکبرداری یا مداخله در مسیر انتقال آب است. مسئله، نحوه مواجهه با میراث تاریخی در زمان بروز بحرانهای شهری است. مدیریت آبگرفتگی و پیشگیری از سیلاب ضرورتی انکارناپذیر است، اما نمیتوان هزینه آن را از سرمایههای تاریخی و فرهنگی یک منطقه پرداخت کرد. دستکاری مسیرهای تاریخی آب، بدون مطالعات باستانشناختی و نظارت کارشناسان میراث فرهنگی، میتواند به تخریب شواهدی منجر شود که بخشی از تاریخ شکلگیری و زیست در این سرزمین را روایت میکنند. اکنون انتظار میرود «وزارت میراث فرهنگی» و ادارهکل میراث فرهنگی خوزستان، بهجای اکتفا به بررسیهای پس از وقوع آسیب، درباره ابعاد مداخله انجامشده شفافسازی کنند و برای حفاظت از اشکفت سلمان و حریم آن، راهکاری مبتنی بر مطالعات تخصصی و هماهنگی میان دستگاههای مسئول در پیش بگیرند.
نویسنده صبا رضایی
- 13
- 2










































