شنبه ۰۲ مرداد ۱۴۰۰
کد مقاله: ۱۴۰۰۰۴۰۰۸۹

تخلص (لقب شاعری) در ادبیات فارسی و عربی

تخلص,تخلص چیست,پیشینه تخلصمنتسب ساختن شعر به شاعرش، مهم ترین کارکرد تخلّص به شمار میرود
تخلّص، از صنایع علم بدیع به شمار میرود و درواقع نام شعریِ شاعر می باشد. کلمه ی تخلص به معنای« رهایی یافتن » است. از کاربردهای اصطلاحی تخلص می توان گفت که یا در دانش بدیع برگرفته از صنایع معنوی میباشد ، یا نام مستعار و لقب شعری شاعر است.

تخلص

بسیاری از شاعران در پایان شعرشان، نام شعری خود را ذکر می کنند که به این نام ذکر شده،« تخلّص» می گویند و بیتی که تخلص داشته باشد،« بیت تخلّص» گفته میشود. مثل:

سعدیا  مرد  نکونام   نمیرد   هرگز/ مرده آن است که نامش به نکویی نبرند

دلش به ناله میازار و ختم کن حافظ / که رستگاری جاوید در کم آزاری است      

منتسب ساختن شعر به شاعرش، مهم ترین کارکرد تخلّص به شمار میرود و یکی از کارکردهای دیگرش اینست که شاعر به خودش پند می دهد تا دیگران از او عبرت بگیرند، در واقع شاعر به جای انتقاد از دیگران، از خودش انتقاد می کند، تمایز میان شاعر و من شعری باعث برجسته سازی او میشود و در واقع تخلّص نوعی گونه مخاطبی نمایشی و فراتاریخی است که به جای مخاطب تاریخی قصیده بکار میرود ، ولی با این که مولانا، نام مراد خود یعنی شمس تبریزی را در غزل هایش ذکر کرده است ، باید دید که استفاده از نام دیگری به جز نام شاعر، چه کارکردهای تازه ای را بهمراه دارد.

پیشینه تخلص

از قرن هفتم به بعد، تخلص در غزل شکل گرفته است. مُتَنَبّی( ۳۰۳ـ ۳۵۴) در زمینه شعر عربی از شهرت خاصی برخوردار است و در بین شاعران ایرانی ،  عنصری هم مانند او نیز می باشد. اصطلاح تخلص کم کم به مقطع غزل راه یافت و نام« گریز» را برای آن انتخاب کردند. از زمان ابوعبیده ( ۱۱۰ـ۲۰۹) به بعد در آثار بلاغی درباره تخلص تحقیق شده است. یکی از پنج رکن مهم اثر بلاغی طبق گفته ی ابن اثیر ، تخلص نام دارد.

پیشینه تخلص,لقب شاعری,معانی تخلصهدف شاعر از آوردن تخلص در شعرش اینست كه، گفته هایش را به مخاطبش بگوید

معانی تخلص

تخلص در اصطلاح بدیع، دو معنی دارد:

> شاعر، درواقع تخلص را که یک نام مستعار محسوب میشود بر خود می نهد. شاعران اغلب در آخرین بیت غزل یا قصیده ی خود از تخلص استفاده می کنند، ولی گاهی وقت ها شاعران در ابتدای غزل، تخلص خود را به کار می برند. شاعران در گذشته تخلص خود را طبق مواردی انتخاب می کردند که از آن ها می توان به نام ممدوح، اسم کوچک خود، لقب یا مقام و شغل خود یا زادگاه خود اشاره نمود و نام های شاعران بزرگ فارسی نظیر سعدی شیرازی، حافظ شیرازی، ناصرخسرو قبادیانی، رودکی سمرقندی و عطار شیرازی از این گروهند ولی تخلص در دوره ی معاصر، بیشتر طبق جهان بینی شاعر و اندیشه ی او انتخاب شده است. در واقع تخلص، به امضایی گفته میشود که شاعر در پایان شعرش آنرا بکار می برد.

> تخلص، به این معنیست که شاعر از تشبیب و تغزل و مقدمه ی شعر به اصل منظور و مقصود خود در قصیده اجتناب کند. به عبارتی دیگر، وقتی که شاعر بتواند به خوبی در قصیده از عهده ی انتقال موضوع برآید، به آن" حُسن تخلص" می گویند. تخلص به معنی دوم در قرن نهم هجری،" گریزگاه" نامیده می شد.

تخلص در قصیده

تخلص در قصیده شامل معانی مختلفی همچون گریز زدن و منتقل شدن از تشبیب و پیش درآمد به اصل مقصود قصیده می باشد. این گریز زدن به وسیلهٔ بیت تخلص، انجام میشود؛ حال اگر شاعر بتواند به زیبایی و گیرایی و مناسبت لطیف، این بیت را بسراید و به اصل موضوع قصیده با مهارت و استادی از تشبیب انتقال یافته باشد، به کارش« حسن تخلص» می گویند.

تخلص در ادبیات فارسی

لقب خواجه شمس الدین محمد ابن محمد شیرازی به نام« حافظ» میباشد و لقب سید محمد حسین بهجت تبریزی به نام« شهریار» میباشد. “نام شعری” یا “تخلص” این دو سخن سرای نغز گفتار« حافظ» و« شهریار» می باشد. شاعران برای خود به چند روش، نام یک شعر را انتخاب می کنند و در شعر خود از آن بهره میبرند:

اولا، چون این نام كوتاه است براحتی میتوان در شعر، آنرا جای داد و خود را به آن خواند. دوما، نام شعری به عنوان برچسب شاعر بر روی شعرش انتخاب میشود. وی با انتخاب نام، مهری بر شعر می زند تا مخاطبانش بدانند كه این شعر را چه کسی سروده و بقیه ی افراد نتوانند به نام خود، آن شعر را سكه بزنند. سوما، گاهی اوقات اهل ذوقی هستند كه به نام بزرگان، سكه ی قلب شعرشان را رقم می زنند، درصورت نداشتن تخلص هر شاعری، به آسانی این امر امکان پذیر می شود.

تخلص شاعران,تخلص در قصیده,تاریخچه تخلصاز قرن هفتم به بعد، تخلص در غزل شکل گرفته است

اگر دخل و تصر ّف در شعر برخی از شاعران نظیر فردوسی و خیام، بیش از دیگران است، یكی از دلایلش، عدم تخلص در متن شعر این دو گوهر گرانبهاست. انواع نسخه های شاهنامه حدود پنجاه و دو هزار تا شصت هزار بیت دارد و گفت وگوها و بحث هایی درباره‌ی رباعی های اصیل و دخیل خیام صورت گرفته است. چهارما، هدف شاعر از آوردن« تخلص» در شعرش اینست كه، گفته هایش را به مخاطبش بگوید و آن ها را آشكارا و رودررو بیان نکند، بلكه خودش را مورد خطاب قرار دهد و پیامش را بطور غیر مستقیم، به دیگران برساند.

جای لقب شاعری( تخلّص) در نزد شاعران عرب

در اشعار شاعران عرب، استفاده از لقب شاعری کاربرد خاصی ندارد و از آغاز تا قرن پنجم هجری مثل شاعران ایرانی درصورت نیاز، از لقب استفاده می کردند. شاعران عرب، در بعضی از قصیده ها، قطعات یا تک بیت ها از لقب شاعری خود استفاده کرده­اند؛ همان گونه که شاعران ایرانی در قالب های مثنوی، قطعه، رباعی، دوبیتی، ترجیع بند، ترکیب بند، مسمّط و مستزاد، تخلّص خود را می آورند؛ به این ترتیب در اغلب قالب های شعری، تخلّص و لقب جای مشخصی نداشته است.

با اینکه از ویژگی های شعر فارسی می توان به تخلص اشاره نمود و صرفا شاعران ایرانی از آن بهره میبرند، به تعدادی از شاعرانِ عرب ِدارای تخلّص در بعضی از منابع اشاره شده که برای خود مثل ایرانیان تخلّص برگزیده­اند. گفته ی البورینی در مورد یکی از شاعران اینست،« مخلصه[ یعنی تخلّصه] سالک علی طریقه شعر الفرس»( ۲/ ۱۷۰) ؛ یعنی به« سالک» به سبک شاعران ایرانی تخلّص می کرد.

شرح حال بسیاری از شاعران عرب قرن یازده و دوازده هجری در کتاب سِلک الدّرر چنین آمده است:« الملقب بـ[ ...] علی طریقه شعراء الفرس و...»( مرادی، ۱/ ۱۰۸) و به این منظور که این شاعر دارای لقب شعری یا تخلّصی به فلان نام میباشد و یکی از ویژگی های شاعران ایرانی، همین اختیار لقب شعری و تخلّص است.

بی تردید شاعران عرب قرن یازده و دوازده هجری به تأثیر از فرهنگ و ادب فارسی، تخلّص خودشان را انتخاب کرده اند که این امر نتیجۀ مستقیم تبادل فرهنگی بین دو ملّت مسلمان بوده است. وقتی که شاعران عرب از نام شهرت یا لقب شاعری خود استفاده می کنند، یعنی به تعریف و توصیف خود می پردازند یا پیامشان را به دیگران ممنتقل میکنند. گاهی اوقات این لقب های شاعری، مورد خطاب دیگران قرار میگیرد.

تخلص در شعر,تخلص شاعران,تخلص در قصیدهاز ویژگی های شعر فارسی می توان به تخلص اشاره نمود

پایان تخلص

 ظهور" نیمایوشیج" و شکوفایی شعر جدید فارسی، باعث شد تا شاعران نوپرداز از قید تخلص آزاد شوند و بعد از آن اکثر شاعران ترجیح دادند که شهرت خود را با نام و نام خانوادگی خود بیان کنند، هر چند که برخی از آن ها تخلص خود را در دوره هایی از حیات ادبی در اشعارشان استفاده کرده اند که از آن ها می توان به مهدی اخوان ثالث و محمدرضا شفیعی کدکنی اشاره کرد.

گردآوری: بخش فرهنگ و اندیشه سرپوش

  • 13
  • 5
۵۰%
sarpoosh
با این خبر موافقم با این خبر مخالفم
مطالب پیشنهادی,وبگردی
همه چیز درباره
نظر شما چیست؟
انتشار یافته: ۰
در انتظار بررسی:۰
غیر قابل انتشار: ۰
جدیدترین
قدیمی ترین
مشاهده کامنت های بیشتر
جواد عزتی,بیوگرافی جواد عزتی,عکس جواد عزتی بیوگرافی جواد عزتی بازیگر سینما و تلویزیون (+ تصاویر همسرش)

تاریخ تولد: ۲۰ دی ۱۳۶۰

تحصیلات:فارغ التحصیل تئاتر از هنرستان سوره

زمینه فعالیت:بازیگر

همسر:مه لقا باقری

ملیت:ایرانی

ادامه
دارا خسروشاهی کیست,بیوگرافی دارا خسروشاهی,عکس دارا خسرو شاهی بیوگرافی دارا خسروشاهی مدیر عامل اجرایی اوبر (+ تصاویر)

زاده:۷ خرداد ۱۳۴۸

زادگاه:تهران

ملیت:ایرانی

پیشه:بیزینس ایرانی آمریکایی و مدیر عامل اجرایی اوبر و  مدیر عامل اجرایی سابق اکسپیدیا 

وضعیت تاهل:متاهل

ادامه
 ناصر خسرو,بیوگرافی ناصر خسرو,ناصر خسرو قبادیانی زندگینامه ناصر خسرو یکی از شاعران و فیلسوفان خراسان

زمینه فعالیت:شاعر، فیلسوف، حکیم، جهانگرد و مبلغ ۹ذیقعده ۳۹۴ قمری مذهب اسماعیلی

تولد:۹ ذیقعده ۳۹۴ قمری

وفات:۴۶۷ شمسی

محل زندگی:شهر قبادیان و شهر بدخشان در افغانستان

زمان حکومت:غزنویان و سلجوقیان

ادامه
 مهرداد جم,بیوگرافی مهرداد جم,عکس های مهرداد جم بیوگرافی مهراد جم از کودکی تا به شهرت رسیدنش (+ تصاویر)

متولد:۱۳۷۶/۰۵/۱۴ آبادان

ملیت:ایرانی

حرفه:خواننده، ترانه سرا، آهنگساز 

سال های فعالیت: ۱۳۹۷ تا کنون

بیوگرافی مهراد جم

محسن سعیدی کیا متولد ۱۴ مرداد سال ۱۳۷۶ در شهر آبادان است که نام هنری او مهراد جم میباشد.

ادامه
سرنا ویلیامز,بیوگرافی سرنا ویلیامز,سرنا ویلیامز تنیسور بیوگرافی سرنا ویلیامز تنیسور مشهور آمریکایی (+ تصاویر)

زاده:۲۶ سپتامبر ۱۹۸۱ ‏

زادگاه:سگینو، میشیگان،  ایالات متحده آمریکا

ملیت:آمریکایی

پیشه:تنیسور  آمریکایی

قد:۱٫۷۵ متر

ادامه
گرشا رضایی,بیوگرافی گرشا رضایی,عکس های گرشا رضایی بیوگرافی گرشا رضایی (خواننده) بهمراه تصاویرش

متولد:۲۲ اردیبهشت ۱۳۶۳

زمینه فعالیت: موسیقی پاپ

پیشه:خواننده، آهنگساز و نوازنده

سالهای فعالیت:۱۳۹۱ تاکنون

ساز تخصصی: گیتار الکترونیک

قد:۱۹۰ سانتیمتر

ادامه
گلاره عباسی,عکس جدید گلاره عباسی,تصاویر جدید گلاره عباسی بیوگرافی گلاره عباسی بازیگر سینمای ایران (+ تصاویر خانوادگی)

تاریخ تولد: ۲۹ تیر ماه ۱۳۶۲

محل تولد: تهران

تحصیلات: فارغ التحصیل رشته تئاتر 

همسر: ادیب راد

ملیت:ایرانی

ادامه
سیما تیرانداز,بیوگرافی سیما تیرانداز,سیما تیرانداز و همسرش بیوگرافی سیما تیرانداز بازیگر سینما و تلویزیون (+ تصاویر)

تاریخ تولد:۹ شهریور ۱۳۴۹

محل تولد:تهران

تحصیلات:کارشناسی در رشته ادبیات نمایشی از دانشگاه آزاد و کارشناسی ارشد کارگردانی و بازیگری از دانشکدهٔ سینما و تئاتر

حرفه:بازیگر سینما و تلویزیون

سالهای فعالیت:۱۳۶۶ تاکنون

ملیت:ایرانی

ادامه
ویشکا آسایش,بیوگرافی ویشکا آسایش,زندگینامه ویشکا آسایش زندگینامه ویشکا آسایش بازیگر و طراح صحنه و لباس در سینما (+ تصاویر خانوادگی)

تاریخ تولد:۱۳۵۱/۸/۱۶

محل تولد:تهران

قد: ۱.۷۶ m

تحصیلات:فارغ التحصیل طراحی صحنه از انگلستان

همسر:رضا قبادی

فرزند: گیو

ادامه

حکایت های پندآموز از قدیم در ایران رواج داشته است حکایت کوتاه و پندآموز داستانک هایی هستند که در بیشتر موارد اولین گوینده یا نویسنده آنها مشخص نیست، ولی به دلیل بار اخلاقی بار ها نقل و ویرایش شده اند.

...[ادامه]
ویژه سرپوش